Pewniaki z lektur obowiązkowych na egzaminie ósmoklasisty 2026. Oto 5 najbardziej uniwersalnych motywów literackich do wypracowania

Do tegorocznych egzaminów ósmoklasisty zostało tylko kilka tygodni. Aby pomóc wam w powtarzaniu materiału z języka polskiego, przygotowałam zestawienie 5 najbardziej uniwersalnych motywów literackich z lektur dla szkół podstawowych. To zdecydowanie pomoże wam w napisaniu egzaminacyjnego wypracowania.

---

Wypracowanie bez stresu. 5 najważniejszych motywów na egzamin ósmoklasisty

We wcześniejszych tekstach na temat lektur na egzamin ósmoklasisty [Egzaminacyjna Mapa Przetrwania cz.I] i [Egzaminacyjna Mapa Przetrwania cz.II] opisałam wiele motywów literackich, m.in. dorastanie, przyjaźń, patriotyzm, podróż, przemiana wewnętrzna, magia, wina i kara, zdrada, śmierć, szkoła, konflikt, wady i przywary człowieka, ambicje, Bóg czy choćby miłość. A które z nich są najważniejsze? Na podstawie liczby pasujących do nich lektur wybrałam 5 najbardziej uniwersalnych motywów literackich na egzamin ósmoklasisty, a oto ich lista:

• przyjaźń - ten motyw znajdziemy w aż ośmiu lekturach obowiązkowych i trudno się dziwić, prawdziwy przyjaciel (przyjaciółka) to skarb. Mówią o tym następujące utwory:

• Mały Książę Antoine de Saint-Exupéry - współczesność, powieść filozoficzna, pełna symboli opowieść o miłości, przyjaźni i tym, co naprawdę ważne, cytaty: "Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu.", "Jesteś na zawsze odpowiedzialny za to, co oswoiłeś.", "Dla całego świata możesz być nikim, dla kogoś możesz być całym światem.";

• Kamienie na szaniec Aleksander Kamiński - II wojna światowa, literatura faktu (to prawdziwe wydarzenia), opowieść o patriotyzmie młodych ludzi i ich ogromnym poświęceniu, bo oddali za ojczyznę swoje życie, cytaty: "A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec…", "Posłuchajcie opowiadania o Alku, Rudym, Zośce i kilku innych cudownych ludziach. o niezapomnianych czasach 1939–1943 roku, o czasach bohaterstwa i grozy. Posłuchajcie opowiadania o ludziach, którzy w tych niesamowitych latach potrafili żyć pełnią życia, których czyny i rozmach wycisnęły piętno na stolicy oraz rozeszły się echem po kraju, którzy w życie wcielić potrafili dwa wspaniałe ideały: BRATERSTWO i SŁUŻBĘ.", Umiejętność znoszenia niepowodzeń jest wielką i ważną umiejętnością. Oczywiście, jeśli towarzyszy jej zdolność i chęć do wyciągania nauki z porażek.";

• Akademia Pana Kleksa - Jan Brzechwa - współczesność, powieść - pamiętnik z elementami groteski, humorystyczna opowieść o wyobraźni, nauce jako przygodzie i zabawie, cytaty: "Pamiętajcie, chłopcy, że nie będę was uczył ani tabliczki mnożenia, ani gramatyki, ani kaligrafii, ani tych wszystkich nauk, które są zazwyczaj wykładane w szkołach. Ja wam po prostu pootwieram głowy i naleję do nich oleju.","Lekcje rozpoczynają się o siódmej rano. Nigdzie chyba chłopcy nie uczą się tak chętnie, jak w Akademii pana Kleksa. Przede wszystkim nigdy nie wiadomo, co pan Kleks danego dnia wymyśli, a po wtóre – wszystko, czego się uczymy, jest ogromnie ciekawe i zabawne.", "Myślę, że sam pan Kleks powstał z takiego właśnie rozgniecionego atramentowego kleksa i dlatego tak się nazywa.";

• Chłopcy z Placu Broni - Ferenc Molnár - modernizm, powieść młodzieżowa, postać bardzo odważnego Nemeczka pokazuje, że honor i wierność zasadom są ważniejsze nawet niż życie, cytaty: "– No i co, dobrze było? Nemeczek podniósł na niego swoje duże, niebieskie oczy i odparł: – Dobrze – powiedział cicho i już głośniej dodał: – Było mi znacznie lepiej niż tobie, kiedy stałeś na brzegu i wyśmiewałeś się ze słabszego. I wolałbym siedzieć w tej wodzie po szyję nawet do nowego roku, niż knuć z wrogami moich przyjaciół. […] I choćbyście mnie zapraszali, przypochlebiali się, a nawet dawali prezenty, nie chcę mieć z wami nic wspólnego. […] Nie boję się nikogo z was. A gdy przyjdziecie do nas, na Plac Broni, zabrać nam naszą ziemię, to będziemy na was czekać. I pokażę wam, że kiedy będzie nas dziesięciu, tyle samo co was, to zupełnie inaczej porozmawiamy. teraz jestem tu sam. Łatwo było mnie pokonać! Silniejszy zawsze wygrywa. (…) W dziesięciu łatwo stawać przeciw jednemu. […] ja nigdy nie będę zdrajcą, jak ten ktoś, kto stoi wśród was, o… tam… W tym momencie wyciągnął rękę i wskazał na Gereba, któremu śmiech uwiązł w gardle. Światło latarni padło na ładną, jasną głowę Nemeczka, oświetliło ociekające wodą ubranie. Odważnie, dumnie i ze spokojem patrzył Nemeczek Gerebowi prosto w oczy, a ten poczuł nagle jakiś ogromny ciężar na duszy. Spochmurniał i opuścił głowę. W tym momencie wszyscy umilkli i zapadła cisza niczym w kościele.", "Poważni korespondenci wojenni, którzy brali udział w prawdziwych bitwach, powiadają, że największym niebezpieczeństwem w czasie bitwy jest zamieszanie. Wodzowie bardziej boją się choćby małego zamieszania, które w ciągu kilku sekund może przerodzić się w panikę, niż setek armii.", "Czerwone koszule, czując swoją zgubę, przestawały szanować reguły walki. Reguły były dobre dopóty, dopóki wierzyli, że i uczciwie walcząc, potrafią pokonać przeciwnika."

• Kajko i Kokosz. Szkoła latania (komiks) - Janusz Christa - współczesność, komiks z elementami fantastycznymi i humorystycznymi, tutaj również znajdziemy walkę dobra ze złem, siłę przyjaźni, a także walkę ze swoimi słabościami, potęgę współpracy i lojalności oraz dystans do władzy i autorytetów, cytaty: "Pole, las, woda, wieś… Nadszedł czas – miotło nieś", "Każde pianie jest mu sygnałem do posiłku." (o Kokoszu), "Nie mogę spokojnie patrzeć, jak cierpisz."

• Hobbit, czyli tam i z powrotem - John Ronald Reuel Tolkien - dwudziestolecie międzywojenne, powieść fantasy, mądra opowieść o życiowej przygodzie Bilbo Bagginsa i niebezpiecznej wyprawie oraz przemianie wewnętrznej tytułowego hobbita podczas tej karkołomnej podróży, cytaty: "Bogacze powinni by mieć litość i niezależnie od zobowiązań wspierać w biedzie tych, którzy im okazali życzliwość w potrzebie.", "Coś, przed czym w świecie nic nie uciecze, Co gnie żelazo, przegryza miecze, Pożera ptaki, zwierzęta, ziele, Najtwardszy kamień na mąkę miele, Królów nie szczędzi, rozwala mury, Poniża nawet najwyższe góry." (zagadka, której rozwiązanie to czas), "Póki życia, póty nadziei, jak mawiał mój ojciec."

• Quo vadis - Henryk Sienkiewicz (fragmenty) - pozytywizm, powieść historyczna, istotna jest tu siła miłości i potęga wiary, w tej powieści zderzają się ze sobą dwa światy - powstające chrześcijaństwo i pogański Rzym, cytaty: "Kochać jest niedość, trzeba umieć kochać i trzeba umieć nauczyć miłości.", "Dokąd idziesz (Panie)" - Quo vadis (Domine)? (łacińskie)", " […] nie dość kochać dobrych, ale trzeba kochać i złych, gdyż tylko miłością można z nich złość wyplenić.";

• Artysta - Sławomir Mrożek - współczesność, bajka, tutaj autor uczy nas, że przesadna ambicja może poprowadzić nas na manowce, trzeba być świadomym swoich talentów, ale i ograniczeń, cytaty: "Owszem, nieźle, ale są lepsze lwy od pana. Gdyby pan się zgodził na koguta, to co innego. Wtedy mógłbym pana zaangażować.- Ja dla pana przyjemności nie będę udawał ptaka - obraził się Kogut.", "Co ci strzeliło do głowy, dlaczego chciałeś grać lwa?- Jak to, dlaczego ... - odpowiedział za niego Lis. - Czy widziałeś, kiedy artystę bez ambicji?", "Kogut przeczytał ogłoszenie: Potrzebujemy zwierząt - Cyrk".- Zgłoszę się - powiedział, składając gazetę. - Zawsze chciałem być artystą."

• miłość  - to kolejny motyw, który pojawia się w ośmiu pozycjach z kanonu lektur dla szkół podstawowych i nic dziwnego, nie ma chyba innego, równie uniwersalnego - dotyczy miłości romantycznej, do Boga, do ojczyzny czy rodzica do dziecka (i odwrotnie). Motyw miłości pojawia się w tych dziełach literackich:

• Zemsta - Aleksander Fredro - romantyzm, dramat (sztuka teatralna), a konkretnie komedia, a konkretnie komedia i zarazem jej najlepszy, literacki przykład i zarazem symbol tego, że "zgoda buduje, niezgoda rujnuje", cytaty: "Niech się dzieje wola nieba, Z nią się zawsze zgadzać trzeba.", "Tak jest – zgoda, A Bóg wtedy rękę poda.", "Prędko zniknie każda trwoga, Gdy w miłości wzrok utonie.";

• Balladyna - Juliusz Słowacki - romantyzm, dramat (sztuka teatralna), pełna okrucieństw opowieść o zbrodni i karze za nią oraz tym samym walce dobra ze złem, cytaty: "Matko, w lesie są maliny, Niechaj idą w las dziewczyny, Która więcej malin zbierze, Tę za żonę pan wybierze.", "Miłość – to światło, to niebo, to życie!", " […] Rankiem głos sumienia nudzi, Nad wieczorami dręczy i przeraża, A nocą ze snu okropnego budzi…";

• Dziady część II - Adam Mickiewicz - romantyzm, dramat (sztuka teatralna), rozważania nad moralnością ludzką i tym, co jest dobre, a co złe, cytaty: "Bo kto nie był ni razu człowiekiem, Temu człowiek nic nie pomoże.", "Bo słuchajcie i zważcie u siebie, Że według bożego rozkazu: Kto nie dotknął ziemi ni razu, Ten nigdy nie może być w niebie.", "Bo słuchajcie i zważcie u siebie, Że według bożego rozkazu: Kto nie doznał goryczy ni razu, Ten nie dozna słodyczy w niebie.";

• Quo vadis - Henryk Sienkiewicz (fragmenty) - pozytywizm, powieść historyczna, istotna jest tu siła miłości i potęga wiary, w tej powieści zderzają się ze sobą dwa światy - powstające chrześcijaństwo i pogański Rzym, cytaty: "Kochać jest niedość, trzeba umieć kochać i trzeba umieć nauczyć miłości.", "Dokąd idziesz (Panie)" - Quo vadis (Domine)? (łacińskie)", "[…] nie dość kochać dobrych, ale trzeba kochać i złych, gdyż tylko miłością można z nich złość wyplenić.";

• Pan Tadeusz - Adam Mickiewicz (fragmenty, czyli wybrane księgi: I, II, IV, X, XI, XII) - romantyzm, poemat epicki (nasza epopeja narodowa), zwróćcie uwagę na postać Jacka Soplicy i jego przemianę wewnętrzną, jej symbolem jest postać księdza Robaka, którym się staje,cytaty: "Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie; Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie, Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.", "Głupi niedźwiedziu! Gdybyś w mateczniku siedział, Nigdy by się o tobie Wojski nie dowiedział.", "Bo Paryż częstą mody odmianą się chlubi, A co Francuz wymyśli, to Polak polubi.";

• treny VII i VIII - Jan Kochanowski - renesans, poezja (treny), pełne bólu i rozpaczy wiersze ojca, który stracił ukochane dziecko i nic już tego nie zmieni, cytaty: "Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, Moja droga Orszulko, tym zniknienim swoim! Pełno nas, a jakoby nikogo nie było: Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.", "Nieszczesne ochędóstwo, żałosne ubiory, Mojej namilszej cory, Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie? Żalu mi przydajecie. Już ona członeczków swych wami nie odzieje, Nie masz, nie masz nadzieje", "Teraz wszytko umilkło, szczere pustki w domu, Nie masz zabawki, nie masz rośmiać się nikomu. Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje, A serce swej pociechy darmo upatruje."

• wybór fraszek  - Jan Kochanowski - renesans, poezja (fraszki), zabawne i mądre wierszyki o codziennych rzeczach - zdrowiu, miłości, przyjaciołach czy podróżach, cytaty: "Szlachetne zdrowie, Nikt się nie dowie, Jako smakujesz, Aż się zepsujesz.", "Co bez przyjaciół za żywot? Więzienie, W którym niesmaczne żadne dobre mienie.", "Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy, Próżno tu człowiek ma co mieć na pieczy. Zacność uroda, moc, pieniądze, sława, Wszytko to minie jako polna trawa";

• Świtezianka - Adam Mickiewicz -  romantyzm, ballada synkretyczna (czyli  łącząca w sobie cechy trzech rodzajów literackich - epiki, liryki i dramatu), historia miłości i zdrady, a tym samym zbrodni i kary za nią, cytaty: "Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie, A w sercu lisie zamiary.", "Dochowaj, strzelcze, to moja rada: Bo kto przysięgę naruszy, Ach, biada jemu, za życia biada! I biada, jego złej duszy!", "Każdą noc prawie, o jednej porze, Pod tym się widzą modrzewiem, Młody jest strzelcem w tutejszym borze: Kto jest dziewczyna? Ja nie wiem."

• magia - nieoczywisty motyw literacki, który jest elementem siedmiu lektur obowiązkowych, w których gra różnorakie role, np. doprowadza do przemiany wewnętrznej bohatera, uosabia uczucia i inne elementy podświadomości, a nawet pełni funkcję dydaktyczną, ucząc, że nie ma winy bez kary. Magię znajdziemy w poniższych dziełach:

• Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa - Clive Staples Lewis - współczesność, powieść fantasy, główne motywy to walka dobra ze złem, dojrzewanie w trudnych czasach oraz siła przyjaźni, cytaty: "– Ale co to wszystko znaczy? – spytała Zuzanna, kiedy już ochłonęły trochę z wrażenia. – To znaczy – odpowiedział Aslan – że chociaż Czarownica zna Wielkie Czary, są czary jeszcze większe, o których nie wie. Jej wiedza sięga tylko początków czasu. Gdyby jednak potrafiła sięgnąć nieco dalej, w bezruch i ciemność sprzed początków czasu, poznałaby inne zaklęcie. Dowiedziałaby się, że kiedy dobrowolna ofiara, która nie dopuściła się żadnej zdrady, zostanie zabita w miejsce zdrajcy, Stół rozłamie się i sama Śmierć będzie musiała cofnąć swe wyroki.", "Kto raz został królem w Narnii, na zawsze nim pozostanie.", "– A więc on jest groźny? – zapytała Łucja. – Groźny? – powtórzył pan Bóbr. – Nie słyszałaś, co powiedziała moja żona? Oczywiście, że jest groźny. Ale jest dobry. Powiedziałem wam, że on jest Królem.";

• Balladyna - Juliusz Słowacki - romantyzm, dramat (sztuka teatralna), pełna okrucieństw opowieść o zbrodni i karze za nią oraz tym samym walce dobra ze złem, cytaty: "Matko, w lesie są maliny, Niechaj idą w las dziewczyny, Która więcej malin zbierze, Tę za żonę pan wybierze.", "Miłość – to światło, to niebo, to życie!", "[…] Rankiem głos sumienia nudzi, Nad wieczorami dręczy i przeraża, A nocą ze snu okropnego budzi…";

• Opowieść wigilijna - Charles Dickens - epoka wiktoriańska (XIX wiek), powieść moralizatorska z elementami fantastycznymi, tu również mamy motyw winy i kary, a także przemiany duchowej głównego bohatera, Ebenezera Scrooge’a, wprawdzie ze strachu, ale jednak, cytaty: "Kto nie wie, że najgłębszy nawet żal nie okupi jednej zmarnowanej w życiu sposobności czynienia dobra. A takim właśnie człowiekiem byłem ja.", "Jeżeli ten stary plugawy sknera chciał, żeby mu się rzeczy uchowały po jego śmierci – ciągnęła posługaczka – czemu za życia nie postępował, jak należy? Bo wtedy miałby na pewno kogoś, kto by się nim zaopiekował w godzinę śmierci, zamiast żeby leżał tam i konał samotnie. […] Szkoda, żem mu nie mogła wymierzyć kary trochę cięższej…", "Gdyby ten człowiek ożył – zastanawiał się Scrooge – jakie uczucie pierwsze by się w nim zbudziło? Chciwość, bezwzględność, pragnienie zysku? Piękny zaiste zgotowały mu one koniec!";

• Dziady część II - Adam Mickiewicz - romantyzm, dramat (sztuka teatralna), rozważania nad moralnością ludzką i tym, co jest dobre, a co złe, cytaty: "Bo kto nie był ni razu człowiekiem, Temu człowiek nic nie pomoże.", "Bo słuchajcie i zważcie u siebie, Że według bożego rozkazu: Kto nie dotknął ziemi ni razu, Ten nigdy nie może być w niebie.", "Bo słuchajcie i zważcie u siebie, Że według bożego rozkazu: Kto nie doznał goryczy ni razu, Ten nie dozna słodyczy w niebie.";

• Kajko i Kokosz. Szkoła latania (komiks) - Janusz Christa - współczesność, komiks z elementami fantastycznymi i humorystycznymi, tutaj również znajdziemy walkę dobra ze złem, siłę przyjaźni, a także walkę ze swoimi słabościami, potęgę współpracy i lojalności oraz dystans do władzy i autorytetów, cytaty: "Pole, las, woda, wieś… Nadszedł czas – miotło nieś", "Każde pianie jest mu sygnałem do posiłku." (o Kokoszu), "Nie mogę spokojnie patrzeć, jak cierpisz."

• patriotyzm - to kolejny ważny motyw dla młodych ludzi, w końcu ojczyzna i nasze korzenie są bezcenne. Patriotyzm pojawia się w sześciu ważnych dziełach, a oto one:

• Kamienie na szaniec - Aleksander Kamiński - II wojna światowa, literatura faktu (to prawdziwe wydarzenia), opowieść o patriotyzmie młodych ludzi i ich ogromnym poświęceniu, bo oddali za ojczynznę swoje życie, cytaty: "A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec…", "Posłuchajcie opowiadania o Alku, Rudym, Zośce i kilku innych cudownych ludziach. o niezapomnianych czasach 1939–1943 roku, o czasach bohaterstwa i grozy. Posłuchajcie opowiadania o ludziach, którzy w tych niesamowitych latach potrafili żyć pełnią życia, których czyny i rozmach wycisnęły piętno na stolicy oraz rozeszły się echem po kraju, którzy w życie wcielić potrafili dwa wspaniałe ideały: BRATERSTWO i SŁUŻBĘ.", "Umiejętność znoszenia niepowodzeń jest wielką i ważną umiejętnością. Oczywiście, jeśli towarzyszy jej zdolność i chęć do wyciągania nauki z porażek.";

• Chłopcy z Placu Broni - Ferenc Molnár - modernizm, powieść młodzieżowa, postać bardzo odważnego Nemeczka pokazuje, że honor i wierność zasadom są ważniejsze nawet niż życie, cytaty: "– No i co, dobrze było? Nemeczek podniósł na niego swoje duże, niebieskie oczy i odparł: – Dobrze – powiedział cicho i już głośniej dodał: – Było mi znacznie lepiej niż tobie, kiedy stałeś na brzegu i wyśmiewałeś się ze słabszego. I wolałbym siedzieć w tej wodzie po szyję nawet do nowego roku, niż knuć z wrogami moich przyjaciół. […] I choćbyście mnie zapraszali, przypochlebiali się, a nawet dawali prezenty, nie chcę mieć z wami nic wspólnego. […] Nie boję się nikogo z was. A gdy przyjdziecie do nas, na Plac Broni, zabrać nam naszą ziemię, to będziemy na was czekać. I pokażę wam, że kiedy będzie nas dziesięciu, tyle samo co was, to zupełnie inaczej porozmawiamy. teraz jestem tu sam. Łatwo było mnie pokonać! Silniejszy zawsze wygrywa. […] W dziesięciu łatwo stawać przeciw jednemu. […] ja nigdy nie będę zdrajcą, jak ten ktoś, kto stoi wśród was, o… tam… W tym momencie wyciągnął rękę i wskazał na Gereba, któremu śmiech uwiązł w gardle. Światło latarni padło na ładną, jasną głowę Nemeczka, oświetliło ociekające wodą ubranie. Odważnie, dumnie i ze spokojem patrzył Nemeczek Gerebowi prosto w oczy, a ten poczuł nagle jakiś ogromny ciężar na duszy. Spochmurniał i opuścił głowę. W tym momencie wszyscy umilkli i zapadła cisza niczym w kościele.", "Poważni korespondenci wojenni, którzy brali udział w prawdziwych bitwach, powiadają, że największym niebezpieczeństwem w czasie bitwy jest zamieszanie. Wodzowie bardziej boją się choćby małego zamieszania, które w ciągu kilku sekund może przerodzić się w panikę, niż setek armii.", "Czerwone koszule, czując swoją zgubę, przestawały szanować reguły walki. Reguły były dobre dopóty, dopóki wierzyli, że i uczciwie walcząc, potrafią pokonać przeciwnika."

• Syzyfowe prace - Stefan Żeromski (fragmenty) - modernizm (Młoda Polska), opowieść o dorastaniu w czasach zaborów i oporze młodzieży przeciw rusyfikacji, która koniec końców nie ma żadnego sensu, powieść psychologiczna, cytaty: "Nauka jest jak niezmierne morze... Im więcej jej pijesz, tym bardziej jesteś spragniony. Kiedyś poznasz, jaka to jest rozkosz. Ucz się tylko, co jest sił w tobie, żeby jej zakosztować.", "Po cóż to wszystko ludzie robią, po co czynią dobrowolnie na złość słabszym spośród siebie, dzieciom? Toż to jest pomoc udzielona młodości przez wiek i rozum dojrzały? Nic, tylko mściwe, obłudne a umyślne łganie, gdzie się da, podstawienie nogi, żebyś upadł i żebyś się rozbił. A ty wierzysz, że wykujem lemiesze z pałaszy skrwawionych...", "Trza było skazać na śmierć tę miłość, od której serce pęka, jakby zbielałem w ogniu żelazem wypalić wszystko aż do ostatniego wspomnienia.";

• Pan Tadeusz - Adam Mickiewicz (fragmenty, czyli wybrane księgi: I, II, IV, X, XI, XII) - romantyzm, poemat epicki (epopeja narodowa), zwróćcie uwagę na postać Jacka Soplicy i jego przemianę wewnętrzą, jej symbolem jest postać księdza Robaka, którym się staje, cytaty: "Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie; Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie, Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.", "Głupi niedźwiedziu! Gdybyś w mateczniku siedział, Nigdy by się o tobie Wojski nie dowiedział.", "Bo Paryż częstą mody odmianą się chlubi, A co Francuz wymyśli, to Polak polubi.";

• Latarnik - Henryk Sienkiewicz (fragmenty) - pozytywizm, nowela, smutna opowieść o tęsknocie za ojczyną, motyw tułacza, homo viator (człowiek wędrujący, tak fizycznie, jak też duchowo), cytaty: "Czasem, gdy morze bardzo jest rozhukane, woła coś na nich wśród nocy i ciemności po nazwisku. Jeżeli nieskończoność morska może tak wołać, to być może, że gdy się człowiek zestarzeje, woła także na niego i inna nieskończoność, jeszcze ciemniejsza i bardziej tajemnicza, a im jest bardziej zmęczony życiem, tym milsze są mu te nawoływania. Ale, by ich słuchać, trzeba ciszy.", "Największym ludzkim szczęściem jest - tylko nie tułać się.", "Zepchnięty sto razy, rozpoczynał spokojnie swoją podróż po raz setny pierwszy.";

• Reduta Ordona - Adam Mickiewicz - romantyzm, poemat opisowy (liryka),opowieść o walce o redutę i ogromnym poświęceniu tytułowego Ordona - dowódcy obrony owej reduty, cytaty: "- Bo dzieło zniszczenia, W dobrej sprawie jest święte, jak dzieło tworzenia: Bóg wyrzekł słowo: stań się, Bóg i zgiń wyrzecze! Kiedy od ludzi wiara i wolność uciecze, Kiedy ziemię despotyzm i duma szalona, Obleją, jak Moskale redutę Ordona: Karząc plemię zwycięzców zbrodniami zatrute, Bóg wysadzi tę ziemię, jak on swą redutę.", "Spojrzałem na redutę. - Wały, palisady, Działa, i naszych garstka i wrogów gromady: Wszystko jako sen znikło! - Tylko czarna bryła Ziemi niekształtnej leży — rozjemcza mogiła. Tam i ci, co bronili - i ci, co się wdarli, Pierwszy raz pokój szczery i wieczny zawarli; Choćby cesarz Moskalom kazał wstać: już dusza Moskiewska, tam raz pierwszy, cesarza nie słusza", "Przeciw nim sterczy biała, wąska, zaostrzona, Jak głaz, bodzący morze, reduta Ordona. Sześć tylko miała harmat. Wciąż dymią i świecą; I nie tyle prędkich słów gniewne usta miecą, Nie tyle przejdzie uczuć przez duszę w rozpaczy, Ile z tych dział leciało bomb, kul i kartaczy."

• dorastanie - dla nastolatków ważne jest też dojrzewanie i wiążące się z tym zmiany oraz postawy. Ten motyw znajdziemy w pięciu pozycjach z podstawówkowej listy lektur:

• Mały Książę - Antoine de Saint-Exupéry - współczesność, powieść filozoficzna, pełna symboli opowieść o miłości, przyjaźni i tym, co naprawdę ważne, cytaty: "Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu.", "Jesteś na zawsze odpowiedzialny za to, co oswoiłeś.", "Dla całego świata możesz być nikim, dla kogoś możesz być całym światem.";

• Kamienie na szaniec - Aleksander Kamiński - II wojna światowa, literatura faktu (to prawdziwe wydarzenia), opowieść o patriotyzmie młodych ludzi i ich ogromnym poświęceniu, bo oddali za ojczynznę swoje życie, cytaty: "A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec…", "Posłuchajcie opowiadania o Alku, Rudym, Zośce i kilku innych cudownych ludziach. o niezapomnianych czasach 1939–1943 roku, o czasach bohaterstwa i grozy. Posłuchajcie opowiadania o ludziach, którzy w tych niesamowitych latach potrafili żyć pełnią życia, których czyny i rozmach wycisnęły piętno na stolicy oraz rozeszły się echem po kraju, którzy w życie wcielić potrafili dwa wspaniałe ideały: BRATERSTWO i SŁUŻBĘ.", Umiejętność znoszenia niepowodzeń jest wielką i ważną umiejętnością. Oczywiście, jeśli towarzyszy jej zdolność i chęć do wyciągania nauki z porażek.";

• Akademia Pana Kleksa - Jan Brzechwa - współczesność, powieść - pamiętnik z elementami groteski, humorystyczna opowieść o wyobraźni, nauce jako przygodzie i zabawie, cytaty: "Pamiętajcie, chłopcy, że nie będę was uczył ani tabliczki mnożenia, ani gramatyki, ani kaligrafii, ani tych wszystkich nauk, które są zazwyczaj wykładane w szkołach. Ja wam po prostu pootwieram głowy i naleję do nich oleju.", "Lekcje rozpoczynają się o siódmej rano. Nigdzie chyba chłopcy nie uczą się tak chętnie, jak w Akademii pana Kleksa. Przede wszystkim nigdy nie wiadomo, co pan Kleks danego dnia wymyśli, a po wtóre – wszystko, czego się uczymy, jest ogromnie ciekawe i zabawne.", "Myślę, że sam pan Kleks powstał z takiego właśnie rozgniecionego atramentowego kleksa i dlatego tak się nazywa.";

• Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa - Clive Staples Lewis - współczesność, powieść fantasy, główne motywy to walka dobra ze złem, dojrzewanie w trudnych czasach oraz siła przyjaźni, cytaty: "– Ale co to wszystko znaczy? – spytała Zuzanna, kiedy już ochłonęły trochę z wrażenia. – To znaczy – odpowiedział Aslan – że chociaż Czarownica zna Wielkie Czary, są czary jeszcze większe, o których nie wie. Jej wiedza sięga tylko początków czasu. Gdyby jednak potrafiła sięgnąć nieco dalej, w bezruch i ciemność sprzed początków czasu, poznałaby inne zaklęcie. Dowiedziałaby się, że kiedy dobrowolna ofiara, która nie dopuściła się żadnej zdrady, zostanie zabita w miejsce zdrajcy, Stół rozłamie się i sama Śmierć będzie musiała cofnąć swe wyroki.", "Kto raz został królem w Narnii, na zawsze nim pozostanie.", "– A więc on jest groźny? – zapytała Łucja. – Groźny? – powtórzył pan Bóbr. – Nie słyszałaś, co powiedziała moja żona? Oczywiście, że jest groźny. Ale jest dobry. Powiedziałem wam, że on jest Królem.";

• Chłopcy z Placu Broni - Ferenc Molnár - modernizm, powieść młodzieżowa, postać bardzo odważnego Nemeczka pokazuje, że honor i wierność zasadom są ważniejsze nawet niż życie, cytaty: "– No i co, dobrze było? Nemeczek podniósł na niego swoje duże, niebieskie oczy i odparł: – Dobrze – powiedział cicho i już głośniej dodał: – Było mi znacznie lepiej niż tobie, kiedy stałeś na brzegu i wyśmiewałeś się ze słabszego. I wolałbym siedzieć w tej wodzie po szyję nawet do nowego roku, niż knuć z wrogami moich przyjaciół. […] I choćbyście mnie zapraszali, przypochlebiali się, a nawet dawali prezenty, nie chcę mieć z wami nic wspólnego. […] Nie boję się nikogo z was. A gdy przyjdziecie do nas, na Plac Broni, zabrać nam naszą ziemię, to będziemy na was czekać. I pokażę wam, że kiedy będzie nas dziesięciu, tyle samo co was, to zupełnie inaczej porozmawiamy. teraz jestem tu sam. Łatwo było mnie pokonać! Silniejszy zawsze wygrywa. […] W dziesięciu łatwo stawać przeciw jednemu. […] ja nigdy nie będę zdrajcą, jak ten ktoś, kto stoi wśród was, o… tam… W tym momencie wyciągnął rękę i wskazał na Gereba, któremu śmiech uwiązł w gardle. Światło latarni padło na ładną, jasną głowę Nemeczka, oświetliło ociekające wodą ubranie. Odważnie, dumnie i ze spokojem patrzył Nemeczek Gerebowi prosto w oczy, a ten poczuł nagle jakiś ogromny ciężar na duszy. Spochmurniał i opuścił głowę. W tym momencie wszyscy umilkli i zapadła cisza niczym w kościele.", "Poważni korespondenci wojenni, którzy brali udział w prawdziwych bitwach, powiadają, że największym niebezpieczeństwem w czasie bitwy jest zamieszanie. Wodzowie bardziej boją się choćby małego zamieszania, które w ciągu kilku sekund może przerodzić się w panikę, niż setek armii.", "Czerwone koszule, czując swoją zgubę, przestawały szanować reguły walki. Reguły były dobre dopóty, dopóki wierzyli, że i uczciwie walcząc, potrafią pokonać przeciwnika."

• Syzyfowe prace - Stefan Żeromski (fragmenty) - modernizm (Młoda Polska), powieść psychologiczna, opowieść o dorastaniu w czasach zaborów i oporze młodzieży przeciw rusyfikacji, która koniec końców nie ma żadnego sensu, cytaty: "Nauka jest jak niezmierne morze... Im więcej jej pijesz, tym bardziej jesteś spragniony. Kiedyś poznasz, jaka to jest rozkosz. Ucz się tylko, co jest sił w tobie, żeby jej zakosztować.", "Po cóż to wszystko ludzie robią, po co czynią dobrowolnie na złość słabszym spośród siebie, dzieciom? Toż to jest pomoc udzielona młodości przez wiek i rozum dojrzały? Nic, tylko mściwe, obłudne a umyślne łganie, gdzie się da, podstawienie nogi, żebyś upadł i żebyś się rozbił. A ty wierzysz, że wykujem lemiesze z pałaszy skrwawionych...", "Trza było skazać na śmierć tę miłość, od której serce pęka, jakby zbielałem w ogniu żelazem wypalić wszystko aż do ostatniego wspomnienia.".

Co jeszcze możecie wykorzystać w wypracowaniu z języka polskiego na egzaminie ósmoklasisty? Lektury uzupełniające, oto ich lista do wymienionych wyżej motywów:

• przyjaźń:

• René Goscinny, Jean-Jacques Sempé - Mikołajek  - wybór opowiadań - tutaj przyjaźń między chłopcami widać na każdym kroku,

• Henryk Sienkiewicz - W pustyni i w puszczy - tutaj widzimy przyjaźń zarówno pomiędzy Stasiem i Nel, jak też ich obojga z Kalim i Meą,

• miłość:

• Adam Mickiewicz - Pan Tadeusz - księgi III, V, VI, VII, VIII i IX - kolejne części epopei, w której miłość iskrzy między tytułowym panem Tadeuszem a piękną Zosią,

• Adam Mickiewicz - Powrót taty - ogromna miłość dzieci do taty i ich gorliwe modlitwy za niego ratują mężczyźnie życie,

• mity greckie - o Demeter i Korze, o Orfeuszu i Eurydyce etc. - w pierwszym z wymienionych mitów mamy miłość matki do córki, a w drugim mężczyzny do kobiety,

• Henryk Sienkiewicz - W pustyni i w puszczy - tutaj miłość łączy przede wszystkim Stasia i Nel jak brata i siostrę, a także czarnoskórych Kalego i Meę, pojawia się też motyw miłości do ojczyzny,

• magia:

• Adam Mickiewicz - Pani Twardowska - postać diabła wyskakującego z dna kieliszka i jego wyczyny - wyczarowanie konia z herbu, stworzenie bata z piasku czy pojawienie się w sekundę budynku pośrodku lasu,

• Aleksander Puszkin - Bajka o rybaku i złotej rybce - przejawem magii jest mówiąca rybka oraz spełnienie przez nią trzech życzeń Rybaka,

• Charles Perrault, Kopciuszek - tu magii jest mnóstwo - wyczarowanie karety z dyni, koni z myszek, sukni Kopciuszka i pantofelków oraz zniknięcie wszystkiego o północy,

• patriotyzm:

• Adam Mickiewicz - Pan Tadeusz - księgi III, V, VI, VII, VIII i IX - w naszej epopei narodowej patriotyzm to nie tylko samo przygotowanie do powstania, ale też jedność narodowa, pielęgnowanie polskości (tradycji) i etos szlachecki,

• Adam Mickiewicz - Śmierć Pułkownika - kobieta-żołnierz umiera od ran odniesionych w walce o ojczynę, jest bardzo szanowana przez otoczenie za swoje czyny, a jej ostatnie życzenie to po raz ostatni zobaczyć wiernego wierzchowca,

• Adam Mickiewicz - wybrany utwór z cyklu Sonety krymskie - główny bohater Pielgrzym tęskni za ojczyzną, porównuje do ukochanej Litwy orientalne krajobrazy, co tylko uwypukla jego rozpacz po wygnaniu,

• Józef Wybicki - Mazurek Dąbrowskiego - nie ma nic bardziej patriotycznego niż Hymn Polski, to najważniejszy utwór dla każdego z nas i jeden z symboli Polski,

• Maria Konopnicka - Rota - sam tytuł "Rota" oznacza przysięgę i o tym w istocie jest cały utwór - o walce o kraj, o niepoddawaniu się germanizacji i rusyfikacji, o tym, że jeśli nie dziadki, to wnukowie odzyskają ojczyznę za wszelką cenę,

• dorastanie:

• René Goscinny, Jean-Jacques Sempé - Mikołajek  - wybór opowiadań - poza przyjaźnią, przygody Mikołajka i spółki mówią też o dorastaniu dzieci, które powoli zdobywają życiowe doświadczenie, poznają zasady rządzące społeczeństwem i uczą się rozumieć świat dorosłych,

• Henryk Sienkiewicz - W pustyni i w puszczy - w trakcie podróży po Afryce i opieki nad młodszą Nel, Staś dojrzewa z pyszniącego się chłopca staje się odpowiedzialnym i rozsądnym młodym mężczyzną.

I to by było na tyle, jeśli chodzi o najważniejsze motywy literackie na egzamin ósmoklasisty 2026. Zachęcam też do zajrzenia do artykułu o [epokach literackich dla ósmoklasistów i uczniów szkół podstawowych]. A jeśli coś jest niejasne lub chcecie dodatkowych informacji, to piszcie w komentarzach!