Maturalna mapa przetrwania z języka polskiego. Oto kompletna lista lektur i to, jak sobie z nimi poradzić przed maturą rozszerzoną 2026

Jakie lektury na maturę rozszerzoną 2026 można znać we fragmentach lub z solidnego streszczenia? Zobaczcie sami Cz.II

Wprawdzie do matury 2026 zostało jeszcze dużo czasu, to jednak nie należy osiadać na laurach. Wręcz przeciwnie, warto już teraz zacząć przygotowania i zdać jak najlepiej, aby móc iść na takie studia, o jakich marzycie. W przypadku języka polskiego najważniejsze są lektury, przy czy część trzeba znać w całości, a niektóre we fragmentach. A które konkretnie? Aby wam pomóc, przygotowałam egzaminacyjną mapę przetrwania właśnie z lektur. Koniecznie się z nią zapoznajcie, a będzie wam łatwiej się przygotować do matury. W tej części tekstu skupiam się wyłącznie na pozycjach, które na maturze rozszerzonej 2026 z języka polskiego można znać we fragmentach bądź z solidnego streszczenia czy opracowania. Choć oczywiście zachęcam do poznania ich w całości, bo na egzaminie wiedzy nigdy dość. 😁

Mapa przetrwania na maturę podstawową 2026. Te lektury możecie znać jedynie z fragmentów bądź solidnego streszczenia

Tym razem zajmiemy się lekturami, które można znać jedynie we fragmentach bądź z solidnego streszczenia. Tak jak poprzednio podzieliłam je ze względu na motywy literackie, przy czym utwory będą się powtarzały, bo do każdej dobrałam po dwa-trzy najważniejsze. Poza tym do każdego dopisałam też krótką metryczkę - epokę literacką, gatunek i trzy najważniejsze cytaty. Oto lista lektur, które na maturze rozszerzonej 2026 można znać jedynie we fragmentach bądź z solidnego streszczenia:

Wędrówka:

• Homer, Odyseja (fragmenty) - starożytność, epos (epopeja), cytaty: "Muzo! Męża wyśpiewaj, co święty gród Troi zburzywszy, długo błądził i w tułaczce swojej siła różnych miast widział, poznał tylu ludów zwyczaje, a co przygód doświadczył i trudów! A co strapień na morzach, gdy przyszło za siebie lub za swe towarzysze stawić się w potrzebie, by im powrót zapewnić! Nad siły on robił, lecz druhów nie ocalił: każdy z nich się dobił. Sam, głupstwem własnym.", Nieugaszony śmiech (bogów i bohaterów).", "Ostrze samo przez się pobudza do czynów gwałtownych.";

• Dante Alighieri, Boska Komedia (fragmenty) - średniowiecze (schyłek), poemat epicki, cytaty: "Nie ma dotkliwszej boleści niźli dni szczęścia wspominać w niedoli.", "Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją.", "W życia wędrówce, na połowie czasu, Straciwszy z oczu szlak niemylnej drogi, W głębi ciemnego znalazłem się lasu.";

• Franz Kafka, Proces (fragmenty) - modernizm (awangarda), powieść paraboliczna, cytaty: "Często człowiek, jeśli patrzy uważnie, poznaje siebie już po twarzy lokaja u drzwi.", "Najczęściej ten, którego się szuka, mieszka tuż obok.", "Wieczna młodość jest niemożliwa; gdyby nawet nie było innej przeszkody, autoanaliza uniemożliwiłaby ją."

Władza:

• Homer, Odyseja (fragmenty) - starożytność, epos (epopeja), cytaty: "Muzo! Męża wyśpiewaj, co święty gród Troi zburzywszy, długo błądził i w tułaczce swojej siła różnych miast widział, poznał tylu ludów zwyczaje, a co przygód doświadczył i trudów! A co strapień na morzach, gdy przyszło za siebie lub za swe towarzysze stawić się w potrzebie, by im powrót zapewnić! Nad siły on robił, lecz druhów nie ocalił: każdy z nich się dobił. Sam, głupstwem własnym.", Nieugaszony śmiech (bogów i bohaterów).", "Ostrze samo przez się pobudza do czynów gwałtownych."

Zemsta:

• Homer, Odyseja (fragmenty) - starożytność, epos (epopeja), cytaty: "Muzo! Męża wyśpiewaj, co święty gród Troi zburzywszy, długo błądził i w tułaczce swojej siła różnych miast widział, poznał tylu ludów zwyczaje, a co przygód doświadczył i trudów! A co strapień na morzach, gdy przyszło za siebie lub za swe towarzysze stawić się w potrzebie, by im powrót zapewnić! Nad siły on robił, lecz druhów nie ocalił: każdy z nich się dobił. Sam, głupstwem własnym.", Nieugaszony śmiech (bogów i bohaterów).", "Ostrze samo przez się pobudza do czynów gwałtownych.";

Cierpienie:

• Dante Alighieri, Boska Komedia (fragmenty) - średniowiecze (schyłek), poemat epicki, cytaty: "Nie ma dotkliwszej boleści niźli dni szczęścia wspominać w niedoli.", "Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją.", "W życia wędrówce, na połowie czasu, Straciwszy z oczu szlak niemylnej drogi, W głębi ciemnego znalazłem się lasu.";

• Franz Kafka, Proces (fragmenty) - modernizm (awangarda), powieść paraboliczna, cytaty: "Często człowiek, jeśli patrzy uważnie, poznaje siebie już po twarzy lokaja u drzwi.", "Najczęściej ten, którego się szuka, mieszka tuż obok.", "Wieczna młodość jest niemożliwa; gdyby nawet nie było innej przeszkody, autoanaliza uniemożliwiłaby ją."

Kara:

• Dante Alighieri, Boska Komedia (fragmenty) - średniowiecze (schyłek), poemat epicki, cytaty: "Nie ma dotkliwszej boleści niźli dni szczęścia wspominać w niedoli.", "Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją.", "W życia wędrówce, na połowie czasu, Straciwszy z oczu szlak niemylnej drogi, W głębi ciemnego znalazłem się lasu.";

Przemiana wewnętrzna: 

• Jan Kochanowski, Treny (jako cykl poetycki) - renesans, poezja (treny), cytaty: "Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, Moja droga Orszulko, tym zniknienim swoim! Pełno nas, a jakoby nikogo nie było: Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.", "Nieszczesne ochędóstwo, żałosne ubiory, Mojej namilszej cory, Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie? Żalu mi przydajecie. Już ona członeczków swych wami nie odzieje, Nie masz, nie masz nadzieje", "Teraz wszytko umilkło, szczere pustki w domu, Nie masz zabawki, nie masz rośmiać się nikomu. Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje, A serce swej pociechy darmo upatruje.

Miłość:

• Jan Kochanowski, Treny (jako cykl poetycki) - renesans, poezja (treny), cytaty: "Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, Moja droga Orszulko, tym zniknienim swoim! Pełno nas, a jakoby nikogo nie było: Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.", "Nieszczesne ochędóstwo, żałosne ubiory, Mojej namilszej cory, Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie? Żalu mi przydajecie. Już ona członeczków swych wami nie odzieje, Nie masz, nie masz nadzieje", "Teraz wszytko umilkło, szczere pustki w domu, Nie masz zabawki, nie masz rośmiać się nikomu. Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje, A serce swej pociechy darmo upatruje."

Śmierć:

• Franz Kafka, Proces (fragmenty) - modernizm (awangarda), powieść paraboliczna, cytaty: "Często człowiek, jeśli patrzy uważnie, poznaje siebie już po twarzy lokaja u drzwi.", "Najczęściej ten, którego się szuka, mieszka tuż obok.", "Wieczna młodość jest niemożliwa; gdyby nawet nie było innej przeszkody, autoanaliza uniemożliwiłaby ją."

• Jan Kochanowski, Treny (jako cykl poetycki) - renesans, poezja (treny), cytaty: "Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, Moja droga Orszulko, tym zniknienim swoim! Pełno nas, a jakoby nikogo nie było: Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.", "Nieszczesne ochędóstwo, żałosne ubiory, Mojej namilszej cory, Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie? Żalu mi przydajecie. Już ona członeczków swych wami nie odzieje, Nie masz, nie masz nadzieje", "Teraz wszytko umilkło, szczere pustki w domu, Nie masz zabawki, nie masz rośmiać się nikomu. Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje, A serce swej pociechy darmo upatruje."

---

Poza wyżej wymienionymi lekturami, na maturze rozszerzonej z języka polskiego musicie znać też kilka utworów do wyboru (motywy podaję w metryczce danego dzieła literackiego, zamiast dzielić na nie utwory, bo tutaj nie każda musi być omówiona, są to w końcu pozycje do wyboru):

• realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska (do wyboru jedna):

• Honoré de Balzac, Ojciec Goriot - motywy: miłość, zbrodnia i ojciec, romantyzm (realizm), powieść realistyczna, cytaty: "Cnoty, panie studencie nie da się dzielić na kawałki: albo jest, albo jej nie ma.", "Pod wielką fortuną, która powstała z niewiadomego źródła, ukrywa się zawsze zbrodnia.", "Serce nasze to skarb. Niech kto je opróżni od razu, jest zrujnowany. Tak samo nie przebaczamy uczuciu, że się oddało całe, jak nie darowujemy człowiekowi, że jest bez grosza.";

• Charles Dickens, Klub Pickwicka - motywy: podróż, miłość i nauka, epoka wiktoriańska (XIX wiek), powieść humorystyczna, cytaty: "Kiedy człowiek krwawi wewnątrz – rzecz to niebezpieczna dla niego samego. Kiedy śmieje się wewnątrz – rzecz niebezpieczna dla bliźnich!", "Człowiek powinien mieć tylko dwa rodzaje przywiązania: pierwsze do zaimka osobowego w pierwszej osobie, drugie do dam w ogólności!", "Ogień pałający w naszym wnętrzu jest jak hak, na którym wisi ogromny ciężar zabiegów i cierpień świata, gdy tego ognia nam zabraknie, ciężar staje się zbyt wielki, byśmy go mogli udźwignąć, i znużeni, padamy na ziemię...";

• Mikołaj Gogol, Martwe dusze - motywy: podróż, groteska i absurd oraz społeczeństwo (krytyka), XIX wiek, powieść satyryczna (epopeja społeczna), cytaty: "Ten jest mądry, kto nie brzydzi się żadnym charakterem, ale utkwiwszy w nim badawczy wzrok, przenika go aż do najpierwotniejszych przyczyn.", "Nieprzeliczone jak morski piasek są namiętności ludzkie i żadna z nich nie jest podobna do innej, i wszystkie one, nędzne i piękne, z początku uległe człowiekowi, później stają się strasznymi jego władcami.", "Wesołość w jednej chwili zamieni się w smutek, jeżeli tylko długo będziemy się nad nią zastanawiać, a wtenczas, Bóg wie, co przyjdzie do głowy.";

• Gustaw Flaubert, Pani Bovary - motywy: kobieta, miłość, samotność, XIX wiek, powieść realistyczno-psychologiczna, cytaty: "Przed ślubem zdawało się jej, że go kocha, ale oczekiwane szczęście nie nadeszło. „Pomyliłam się więc” – myślała i starała się dociec znaczenia słów: szczęście, namiętność, upojenie, słów, które tak pięknie brzmiały w książkach.", "Lubiła morze jedynie za jego burzliwość, a zieleń tylko wśród ruin. Z każdej rzeczy musiała wydobyć jakąś korzyść dla siebie i odrzucała jako zbędne to wszystko, co w danej chwili nie mogło być pokarmem dla jej serca.", "Czyż nie wie pani, że istnieją dusze wiecznie udręczone? Potrzebują kolejno marzeń i czynów, najczystszych uczuć i najdzikszych namiętności i tak popełniają wszelkiego rodzaju wybryki i szaleństwa.";

• Bruno Schulz, wybrane opowiadania z tomu Sklepy cynamonowe - motywy: ojciec, kobieta (w tym matka) i dorastanie, dwudziestolecie międzywojenne, proza poetycka, cytaty: "Materii dana jest nieskończona płodność, niewyczerpana moc życiowa i zarazem uwodna siła pokusy, która nas nęci do formowania." (z opowiadania "Traktat o manekinach"), "W tym mieście taniego materiału ludzkiego brak także wybujałości instynktu, brak niezwykłych i ciemnych namiętności. Ulica Krokodyli była koncesją naszego miasta na rzecz nowoczesności i zepsucia wielkomiejskiego. Widocznie nie stać nas było na nic innego jak na papierową imitację jak na fotomontaż złożony z wycinków zleżałych, zeszłorocznych gazet." (z opowiadania "Ulica Krokodyli"); "Każdy wie, że w szeregu zwykłych, normalnych lat rodzi niekiedy zdziwaczały czas ze swego łona lata inne, lata osobliwe, lata wyrodne, którym, jak szósty mały palec u ręki, wyrasta kędyś trzynasty, fałszywy miesiąc." (z opowiadania "Noc wielkiego sezonu");

• Sławomir Mrożek, wybrane opowiadanie (ja skupię się na Weselu w Atomicach) - motywy: społeczeństwo (krytyka), groteska i absurd oraz miłość, współczesność, opowiadanie groteskowe, cytaty: "Proszę uprzejmie o oddanie mi władzy nad światem. Prośbę moją uzasadniam tym, że jestem lepszy, mądrzejszy i bardziej osobisty od wszystkich ludzi.", "Silna blacha w czoło natychmiast przywróciła go do porządku. Nie mógł mieć wątpliwości. To bił go anioł stróż.", "Wyrzekłszy się wszystkich przestępstw wieku dziecięcego, rozporządzał teraz dużą ilością wolnego czasu i nauczył się kierować siły na życie wewnętrzne.";

• wybrany esej Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Zbigniewa Herberta (tu skupiam się na eseju Z. Herberta "Barbarzyńca w ogrodzie") - motywy: ogród, podróż i kultura, współczesność, esej, cytaty: "Problem rozwoju sztuki paleolitycznej nie jest łatwy do rozwiązania, a zatem datowanie rytów i dzieł malarskich tego okresu jest rzeczą trudną. Bardziej pewną podstawą periodyzacji jest rozwój narzędzi. W tej rozrzedzonej sferze historii człowieka (rozrzedzonej oczywiście dla nas, a to głównie z powodu braku pisma i niezbyt wielkiej ilości zabytków w stosunku do ogromnego okresu) zegary nie wybijają ani godzin, ani wieków, ale dziesiątki tysiącleci.", "W lecie 1952 roku znakomity poeta Andre Breton, zwiedzając jaskinie w Pech-Merle postanowił metodą eksperymentalną rozstrzygnąć kwestię autentyczności dzieł prehistorycznych. Mówiąc po prostu, potarł malowidła palcem i zobaczywszy, że palec został zafarbowany, doszedł do przekonania, że jest to fałszerstwo, i to świeżej daty. Przykładnie został ukarany grzywną (za dotykanie, nie za przekonania), ale sprawa na tym się nie skończyła. Francuski Związek Literatów zażądał przeprowadzenia dochodzeń w sprawie autentyczności malowanych jaskiń. Ksiądz Breuil w raporcie złożonym najwyższej komisji zabytków historycznych uznał te demarsze za nie do przyjęcia. I tak metoda pocierania palcem nie weszła do arsenału naukowo uprawnionych metod w dziedzinie badań nad sztuką prehistoryczną.", "Nigdy jeszcze nie utwierdziłem się mocniej w kojącej pewności: jestem obywatelem Ziemi, dziedzicem nie tylko Greków i Rzymian, ale prawie nieskończoności. To jest właśnie ludzka duma i wyznanie rzucone obszarom nieba, przestrzeni i czasu. „Biedne ciała, które mijacie bez śladu, niech ludzkość będzie dla was nicością; słabe ręce wydobywają z ziemi noszącej ślady oriniackiej półbestii i ślady zagłady królestw — obrazy, które budząc obojętność czy zrozumienie, jednako świadczą o waszej godności. Żadna wielkość nie da się oddzielić od tego, co ją podtrzymuje. Reszta to uległe stwory i bezrozumne owady".