Maturalna mapa przetrwania z języka polskiego. Oto kompletna lista lektur i to, jak sobie z nimi poradzić przed maturą podstawową 2026 CZ.II

Jakie lektury na maturę podstawową 2026 można znać tylko we fragmentach? Zobaczcie sami Cz.II

Wprawdzie do matury 2026 zostało jeszcze dużo czasu, to jednak nie należy osiadać na laurach. Wręcz przeciwnie, warto już teraz zacząć przygotowania i zdać jak najlepiej, aby móc iść na takie studia, o jakich marzycie. W przypadku języka polskiego najważniejsze są lektury, przy czy część trzeba znać w całości, a niektóre we fragmentach. A które konkretnie? Aby wam pomóc, przygotowałam egzaminacyjną mapę przetrwania właśnie z lektur. Koniecznie się z nią zapoznajcie, a będzie wam łatwiej się przygotować do matury. W tej części tekstu skupiam się wyłącznie na pozycjach, które można znać we fragmentach lub ewentualnie z solidnego opracowania bądź streszczenia. Choć oczywiście zachęcam do zapoznania się z całością, w końcu na egzaminie wiedzy nigdy dość. 😉

Mapa przetrwania na maturę podstawową 2026. Te lektury możecie znać jedynie we fragmentach bądź z solidnego streszczenia

W tym artykule zajmę się lekturami, które wystarczy znać jedynie we fragmentach bądź z solidnego streszczenia. UWAGA - na żółto oznaczyłam pozycje, która należy do maturalnego TOP 5. Pozostałe utwory z tej kategorii znajdziecie w pierwszej części wpisu, czyli w tym miejscu. Poniższe lektury podzieliłam je ze względu na motywy literackie, przy czym utwory będą się powtarzały, bo do każdej dobrałam po dwa-trzy najważniejsze. Poza tym do każdego dopisałam też krótką metryczkę - epokę literacką, gatunek i trzy najważniejsze cytaty. Oto lista lektur, które można znać we fragmentach lub z solidnego streszczenia na maturę podstawową 2026:

Bóg:

• Biblia, w tym fragmenty Księgi Rodzaju, Księgi Hioba, Księgi Koheleta, Księgi Psalmów, Apokalipsy św. Jana - starożytność, pieśni, modlitwy, eposy, przypowieści, kroniki, apokalipsy, kazania czy listy, cytaty: "Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię. Ziemia zaś była bezładem i pustkowiem: ciemność była nad powierzchnią bezmiaru wód, a Duch Boży unosił się nad wodami. Wtedy Bóg rzekł: Niechaj się stanie światłość! I stała się światłość.", "Wtedy to Pan sprawił, że mężczyzna pogrążył się w głębokim śnie, i gdy spał wyjął jedno z jego żeber, a miejsce to zapełnił ciałem. Po czym Pan Bóg z żebra, które wyjął z mężczyzny, zbudował niewiastę. A gdy ją przyprowadził do mężczyzny, mężczyzna powiedział: "Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała! Ta będzie się zwała niewiastą, bo ta z mężczyzny została wzięta"", "Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo. Ono było na początku u Boga.";

• Adam Mickiewicz - Dziady cz. III - romantyzm, dramat (sztuka teatralna), cytaty: "A życie jego – trud trudów, A tytuł jego – lud ludów; Z matki obcej, krew jego dawne bohatery, A imię jego czterdzieści i cztery.", "Gustaw umarł 1823, 1 listopada. Tu narodził się Konrad 1823, 1 listopada.", "Ja i ojczyzna to jedno, Nazywam się Milijon – bo za milijony Kocham i cierpię katusze."

Cierpienie:

• Biblia, w tym fragmenty Księgi Rodzaju, Księgi Hioba, Księgi Koheleta, Księgi Psalmów, Apokalipsy św. Jana - starożytność, pieśni, modlitwy, eposy, przypowieści, kroniki, apokalipsy, kazania czy listy, cytaty: "Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię. Ziemia zaś była bezładem i pustkowiem: ciemność była nad powierzchnią bezmiaru wód, a Duch Boży unosił się nad wodami. Wtedy Bóg rzekł: Niechaj się stanie światłość! I stała się światłość.", "Wtedy to Pan sprawił, że mężczyzna pogrążył się w głębokim śnie, i gdy spał wyjął jedno z jego żeber, a miejsce to zapełnił ciałem. Po czym Pan Bóg z żebra, które wyjął z mężczyzny, zbudował niewiastę. A gdy ją przyprowadził do mężczyzny, mężczyzna powiedział: "Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała! Ta będzie się zwała niewiastą, bo ta z mężczyzny została wzięta"", "Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo. Ono było na początku u Boga.";

• Jan Parandowski - Mitologia, cz. I Grecja - współczesność, zbiór mitów, cytaty: "Na początku był Chaos. Któż zdoła powiedzieć dokładnie, co to był Chaos? Niejedni widzieli w nim jakąś istotę boską, ale bez określonego kształtu. Inni – a takich było więcej – mówili, że to wielka otchłań, pełna siły twórczej i boskich nasieni, jakby jedna masa uporządkowana, ciężka i ciemna, mieszanina ziem, wody, ognia i powietrza.", "Bogom nadawano postać zwierzęcą. Dionizos był bykiem, a wszystkie bóstwa ziemi przedstawiano jako węże. W Arkadii znany był bardzo stary wizerunek Demetry jako czarno ubranej kobiety z łbem końskim, zamiast głowy. Z postępem cywilizacji zatracały się coraz bardziej owe cechy zwierzęce i pozostawiły jedynie drobne ślady. Bóstwa rzeczne, które pierwotnie miały postać byków, zachowały rogi na głowie ludzkiej. [...] Najczęściej zwierzę, które ongi wyobrażało samego Boga, zostawało przy nim jako nieodstępny towarzysz: sowa przy Atenie, wąż u nóg Asklepiosa.", "Herosem stawał się po śmierci człowiek wybitny, zasługujący na szczególną wdzięczność ziomków. Herosami byli więc przede wszystkim założyciele rodów, osad, kolonij, dalej pracodawcy, bohaterowie wojenni (Leonidas w Sparcie), kapłani, prorocy, wielcy poeci, wreszcie ci, którzy swoimi wynalazkami udoskonalili tryb życia ludzkiego.";

• Lament świętokrzyski (fragmenty) - średniowiecze, pieśń (czyli ów lament właśnie, z łaciny plankt), cytaty: "Pożałuj mię, stary, młody, boć mi przyszły krwawe gody. Jednegociem Syna miała i tegociem ożalała.", "O anjele Gabryjele, gdzie jest ono twe wesele, cożeś mi go obiecował tak barzo wiele, a rzekęcy: "Panno, pełna jeś miłości!". A ja pełna smutku i żałości. Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości.", "Synku miły i wybrany, rozdziel z matką swoją rany. A wszakom cię, Synku miły, w swem sercu nosiła, a takież Tobie wiernie służyła.";

• Gustaw Herling-Grudziński - Inny świat (fragmenty) - współczesność, autobiografia, cytaty: "Dante nie wiedział, że nie ma na świecie cierpienia większego, niż doznawać szczęścia na oczach nieszczęśliwych, jeść w obecności głodnych.", "Głodni byliśmy w obozie zawsze, ale za prawdziwy głód uważaliśmy tylko taki stan, w którym na wszystko dokoła patrzy się jak na obiekt do zjedzenia.", "Jest zawsze miejsce na nadzieję, gdy życie okazuje się czymś tak beznadziejnym, że staje się nagle naszą wyłączną własnością… […] Gdy nie widać już znikąd ratunku, najmniejszej szczeliny w otaczającym nas murze, gdy nie można podnieść ręki na los właśnie dlatego, że jest losem, pozostaje jeszcze jedno – obrócić ją przeciwko samemu sobie. […], jaka pociecha tkwi w odkryciu, że ostatecznie należy się tylko do samego siebie – przynajmniej w wyborze rodzaju i czasu śmierci…";

• Adam Mickiewicz - Dziady cz. III - romantyzm, dramat (sztuka teatralna), cytaty: "A życie jego – trud trudów, A tytuł jego – lud ludów; Z matki obcej, krew jego dawne bohatery, A imię jego czterdzieści i cztery.", "Gustaw umarł 1823, 1 listopada. Tu narodził się Konrad 1823, 1 listopada.", "Ja i ojczyzna to jedno, Nazywam się Milijon – bo za milijony Kocham i cierpię katusze."

Zbrodnia:

• Jan Parandowski - Mitologia, cz. I Grecja - współczesność, zbiór mitów, cytaty: "Na początku był Chaos. Któż zdoła powiedzieć dokładnie, co to był Chaos? Niejedni widzieli w nim jakąś istotę boską, ale bez określonego kształtu. Inni – a takich było więcej – mówili, że to wielka otchłań, pełna siły twórczej i boskich nasieni, jakby jedna masa uporządkowana, ciężka i ciemna, mieszanina ziem, wody, ognia i powietrza.", "Bogom nadawano postać zwierzęcą. Dionizos był bykiem, a wszystkie bóstwa ziemi przedstawiano jako węże. W Arkadii znany był bardzo stary wizerunek Demetry jako czarno ubranej kobiety z łbem końskim, zamiast głowy. Z postępem cywilizacji zatracały się coraz bardziej owe cechy zwierzęce i pozostawiły jedynie drobne ślady. Bóstwa rzeczne, które pierwotnie miały postać byków, zachowały rogi na głowie ludzkiej. [...] Najczęściej zwierzę, które ongi wyobrażało samego Boga, zostawało przy nim jako nieodstępny towarzysz: sowa przy Atenie, wąż u nóg Asklepiosa.", "Herosem stawał się po śmierci człowiek wybitny, zasługujący na szczególną wdzięczność ziomków. Herosami byli więc przede wszystkim założyciele rodów, osad, kolonij, dalej pracodawcy, bohaterowie wojenni (Leonidas w Sparcie), kapłani, prorocy, wielcy poeci, wreszcie ci, którzy swoimi wynalazkami udoskonalili tryb życia ludzkiego.";

• Adam Mickiewicz - wybrane ballady, w tym Romantyczność - romantyzm, ballada (gatunek synkretyczny, łączy w sobie epikę, lirykę i dramat), cytaty: "Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu, Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce; Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu! Miej serce i patrzaj w serce!", "Źle mnie w złych ludzi tłumie: Płaczę, a oni szydzą: Mówię, nikt nie rozumie; Widzę, oni nie widzą!", "– „Słuchaj, dzieweczko!” – krzyknie śród zgiełku; Starzec, i na lud zawoła: Ufajcie memu oku i szkiełku, Nic tu nie widzę dokoła. Duchy karczemnej tworem gawiedzi, W głupstwa wywarzone kuźni; Dziewczyna duby smalone bredzi, A gmin rozumowi bluźni. – Dziewczyna czuje – odpowiadam skromnie, A gawiedź wierzy głęboko: Czucie i wiara silniej mówi do mnie, Niż mędrca szkiełko i oko."

Gniew:

• Homer - Iliada (fragmenty) - starożytność, epos, cytaty: "Niechaj będzie wyzutym z ogniska rodu i prawa każdy co dąży do wojny w narodzie, żałobę niosącej.", "Nieraz mi matka mówiła, Tetyda o stopach srebrzystych, że dwie prowadzą mnie Kery dwiema drogami do śmierci: jeśli pod grodem trojańskim zostanę, by dalej tam walczyć – nie ma stąd dla mnie powrotu, lecz sławę wieczną uzyskam; jeśli do domu powrócę, do mojej ziemi kochanej – sławy nie zyskam, lecz w zamian życie szczęśliwe i długie los mi przeznaczy, nieprędko dosięgnę czarnych bram śmierci.", "Być zawsze pierwszym i innych przewyższać."

Walka:

• Homer - Iliada (fragmenty) - starożytność, epos, cytaty: "Niechaj będzie wyzutym z ogniska rodu i prawa każdy co dąży do wojny w narodzie, żałobę niosącej.", "Nieraz mi matka mówiła, Tetyda o stopach srebrzystych, że dwie prowadzą mnie Kery dwiema drogami do śmierci: jeśli pod grodem trojańskim zostanę, by dalej tam walczyć – nie ma stąd dla mnie powrotu, lecz sławę wieczną uzyskam; jeśli do domu powrócę, do mojej ziemi kochanej – sławy nie zyskam, lecz w zamian życie szczęśliwe i długie los mi przeznaczy, nieprędko dosięgnę czarnych bram śmierci.", "Być zawsze pierwszym i innych przewyższać.";

• Pieśń o Rolandzie (fragmenty) - średniowiecze, epos rycerski (epopeja), cytaty: "Hrabia Roland leży pod sosną. Ku Hiszpanji obrócił twarz. Wiele rzeczy przychodzi mu na pamięć: tyle ziem, które zdobył dzielny rycerz, i słodka Francja, i krewniacy, i Karol Wielki, jego pan, który go wychował. Płacze i wzdycha, nie może się wstrzymać. Ale nie chce przepomnieć siebie samego; bije się w piersi i prosi Boga o przebaczenie […]. Bóg zsyła mu swego anioła Cherubina i świętego Michała Opiekuna; z nimi przyszedł i święty Gabrjel. Niosą duszę hrabiego do raju.", "Tam, pod pięknem drzewem, są cztery stopnie zrobione z marmuru. […] Wysokie są góry i drzewa wysokie. Są tam cztery schody, marmurowe, błyszczące.", "Roland jest mężny, a Oliwier roztropny; obaj mężowie wspaniałego serca. Skoro są na koniu i pod bronią, nigdy ze strachu przed śmiercią nie umkną się od bitwy. Tędzy to są hrabiowie, a słowa ich są harde.";

• Henryk Sienkiewicz - Potop (fragmenty) - pozytywizm, powieść historyczna, cytaty: "Miłość, jako nasionko leśne z wiatrem szybko leci, ale gdy drzewem w sercu wyrośnie, to chyba razem z sercem wyrwać ją można.", "Gdy pożyjesz dłużej, poznasz, że gdy ktoś chce czegoś na świecie dokazać, temu nie wolno większych spraw dla mniejszych poświęcać.", "Jakaż to wolność, która jednemu przeciw wszystkim oponować pozwala?… Zali ta wolność dla jednego, nie jest niewolą dla wszystkich?"

Wojna:

• Homer - Iliada (fragmenty) - starożytność, epos, cytaty: "Niechaj będzie wyzutym z ogniska rodu i prawa każdy co dąży do wojny w narodzie, żałobę niosącej.", "Nieraz mi matka mówiła, Tetyda o stopach srebrzystych, że dwie prowadzą mnie Kery dwiema drogami do śmierci: jeśli pod grodem trojańskim zostanę, by dalej tam walczyć – nie ma stąd dla mnie powrotu, lecz sławę wieczną uzyskam; jeśli do domu powrócę, do mojej ziemi kochanej – sławy nie zyskam, lecz w zamian życie szczęśliwe i długie los mi przeznaczy, nieprędko dosięgnę czarnych bram śmierci.", "Być zawsze pierwszym i innych przewyższać.";

• Ryszard Kapuściński - Podróże z Herodotem (fragmenty) - współczesność, reportaż, cytaty: "W pokoju synowie grzebią swoich ojców, a na wojnie – ojcowie swoich synów.", "Nie upokarzaj ludzi, bo będą żyć zemstą za to upokorzenie.", "Kara za nieposkromioną zachłanność spotyka człowieka zawsze w momencie – i w tym jej dotkliwa, niszczycielska siła – kiedy wydaje się, że jest on już tylko o krok od osiągnięcia wyśnionego celu. Karze tej towarzyszy więc i rozczarowanie do świata, i wielka pretensja do mściwego losu, i przygnębiające poczucie upokorzenia i bezsiły."

Miłość:

• Jan Parandowski - Mitologia, cz. I Grecja - współczesność, zbiór mitów, cytaty: "Na początku był Chaos. Któż zdoła powiedzieć dokładnie, co to był Chaos? Niejedni widzieli w nim jakąś istotę boską, ale bez określonego kształtu. Inni – a takich było więcej – mówili, że to wielka otchłań, pełna siły twórczej i boskich nasieni, jakby jedna masa uporządkowana, ciężka i ciemna, mieszanina ziem, wody, ognia i powietrza.", "Bogom nadawano postać zwierzęcą. Dionizos był bykiem, a wszystkie bóstwa ziemi przedstawiano jako węże. W Arkadii znany był bardzo stary wizerunek Demetry jako czarno ubranej kobiety z łbem końskim, zamiast głowy. Z postępem cywilizacji zatracały się coraz bardziej owe cechy zwierzęce i pozostawiły jedynie drobne ślady. Bóstwa rzeczne, które pierwotnie miały postać byków, zachowały rogi na głowie ludzkiej. [...] Najczęściej zwierzę, które ongi wyobrażało samego Boga, zostawało przy nim jako nieodstępny towarzysz: sowa przy Atenie, wąż u nóg Asklepiosa.", "Herosem stawał się po śmierci człowiek wybitny, zasługujący na szczególną wdzięczność ziomków. Herosami byli więc przede wszystkim założyciele rodów, osad, kolonij, dalej pracodawcy, bohaterowie wojenni (Leonidas w Sparcie), kapłani, prorocy, wielcy poeci, wreszcie ci, którzy swoimi wynalazkami udoskonalili tryb życia ludzkiego.";

• Lament świętokrzyski (fragmenty) - średniowiecze, pieśń (czyli ów lament właśnie, z łaciny plankt), cytaty: "Pożałuj mię, stary, młody, boć mi przyszły krwawe gody. Jednegociem Syna miała i tegociem ożalała.", "O anjele Gabryjele, gdzie jest ono twe wesele, cożeś mi go obiecował tak barzo wiele, a rzekęcy: "Panno, pełna jeś miłości!". A ja pełna smutku i żałości. Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości.", "Synku miły i wybrany, rozdziel z matką swoją rany. A wszakom cię, Synku miły, w swem sercu nosiła, a takież Tobie wiernie służyła.";

• Adam Mickiewicz - wybrane ballady, w tym Romantyczność - romantyzm, ballada (gatunek synkretyczny, łączy w sobie epikę, lirykę i dramat), cytaty: "Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu, Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce; Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu! Miej serce i patrzaj w serce!", "Źle mnie w złych ludzi tłumie: Płaczę, a oni szydzą: Mówię, nikt nie rozumie; Widzę, oni nie widzą!", "– „Słuchaj, dzieweczko!” – krzyknie śród zgiełku; Starzec, i na lud zawoła: Ufajcie memu oku i szkiełku, Nic tu nie widzę dokoła. Duchy karczemnej tworem gawiedzi, W głupstwa wywarzone kuźni; Dziewczyna duby smalone bredzi, A gmin rozumowi bluźni. – Dziewczyna czuje – odpowiadam skromnie, A gawiedź wierzy głęboko: Czucie i wiara silniej mówi do mnie, Niż mędrca szkiełko i oko."

• Henryk Sienkiewicz - Potop (fragmenty) - pozytywizm, powieść historyczna, cytaty: "Miłość, jako nasionko leśne z wiatrem szybko leci, ale gdy drzewem w sercu wyrośnie, to chyba razem z sercem wyrwać ją można.", "Gdy pożyjesz dłużej, poznasz, że gdy ktoś chce czegoś na świecie dokazać, temu nie wolno większych spraw dla mniejszych poświęcać.", "Jakaż to wolność, która jednemu przeciw wszystkim oponować pozwala?… Zali ta wolność dla jednego, nie jest niewolą dla wszystkich?";

• Władysław Stanisław Reymont - Chłopi (fragmenty) - modernizm, epopeja chłopska, cytaty: "Cóż ta we świecie słychać? Wędrujecie cięgiem? – Moiściewy, a cóż by! – A to źle, a to i dobrze, a to i różnie, jak we świecie. A wszyscy piszczą, a narzekają, jak przyjdzie dziadowi co dać abo i drugiemu, ale na gorzałę mają. – Prawdę rzekliście, bo ano tak i jest.", "Jak stary młódkę bierze, diabeł się cieszy, bo profit z tego miał będzie.", "Srokowe wesele – deszczu będzie wiele.";

• Witold Gombrowicz - Ferdydurke (fragmenty) - dwudziestolecie międzywojenne, powieść awangardowa, cytaty: "Gdyż nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę, a przed człowiekiem schronić się można jedynie w objęcia innego człowieka. Przed pupą zaś w ogóle nie ma ucieczki. Ścigajcie mnie, jeśli chcecie. Uciekam z gębą w rękach.", "Bez uczniów nie byłoby szkoły, a bez szkoły nie byłoby nauczycieli.", "Człowiek jest najgłębiej uzależniony od swego odbicia w duszy drugiego, chociażby ta dusza była kretyniczna."

Pieta (Matka Boska trzymająca w ramionach zmarłego Jezusa):

• Lament świętokrzyski (fragmenty) - średniowiecze, pieśń (czyli ów lament właśnie, z łaciny plankt), cytaty: "Pożałuj mię, stary, młody, boć mi przyszły krwawe gody. Jednegociem Syna miała i tegociem ożalała.", "O anjele Gabryjele, gdzie jest ono twe wesele, cożeś mi go obiecował tak barzo wiele, a rzekęcy: "Panno, pełna jeś miłości!". A ja pełna smutku i żałości. Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości.", "Synku miły i wybrany, rozdziel z matką swoją rany. A wszakom cię, Synku miły, w swem sercu nosiła, a takież Tobie wiernie służyła.";

Śmierć (danse macabre - taniec śmierci, memento mori - pamiętaj, że umrzesz):

• Biblia, w tym fragmenty Księgi Rodzaju, Księgi Hioba, Księgi Koheleta, Księgi Psalmów, Apokalipsy św. Jana - starożytność, pieśni, modlitwy, eposy, przypowieści, kroniki, apokalipsy, kazania czy listy, cytaty: "Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię. Ziemia zaś była bezładem i pustkowiem: ciemność była nad powierzchnią bezmiaru wód, a Duch Boży unosił się nad wodami. Wtedy Bóg rzekł: Niechaj się stanie światłość! I stała się światłość.", "Wtedy to Pan sprawił, że mężczyzna pogrążył się w głębokim śnie, i gdy spał wyjął jedno z jego żeber, a miejsce to zapełnił ciałem. Po czym Pan Bóg z żebra, które wyjął z mężczyzny, zbudował niewiastę. A gdy ją przyprowadził do mężczyzny, mężczyzna powiedział: "Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała! Ta będzie się zwała niewiastą, bo ta z mężczyzny została wzięta"", "Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo. Ono było na początku u Boga.";

• Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty) - średniowiecze, wierszowany dialog dydaktyczno-moralistyczny, cytaty: "Polikarpus, tak wezwany, Mędrzec wieliki, mistrz wybrany, Prosił Boga o to prawie, By uźrzał śmierć w jej postawie. Gdy się moglił Bogu wiele, Ostał wszech ludzi w kościele, Uźrzał człowieka nagiego, Przyrodzenia niewieściego, Obraza wielmi skaradego, Łoktuszą przepasanego. Chuda, blada, żołte lice; Łszczy się jako miednica; Upadł ci jej koniec nosa, Z oczu płynie krwawa rosa; Przewiązała głowę chustą, Jako samojedź krzywousta; Nie było warg u jej gęby, Poziewając skrzyta zęby; Miece oczy zawracając, Groźną kosę w ręku mając; Goła głowa, przykra mowa, Ze wszech stron skarada postawa — Wypięła żebra i kości,Groźne siecze przez lutości.", "Ten, kto ma rozum stateczny, wie, iż Bog jest żywot wieczny: a przeto gdzie Kryst kroluje, tamto już Śmirć nie panuje.", "Przeto, mistrzu, uważ sobie, strzeż się, bo pokażę tobie! Służ Bogu we dnie i w nocy, ujdziesz mąk przy tem pomocy.";

• Pieśń o Rolandzie (fragmenty) - średniowiecze, epos rycerski (epopeja), cytaty: "Hrabia Roland leży pod sosną. Ku Hiszpanji obrócił twarz. Wiele rzeczy przychodzi mu na pamięć: tyle ziem, które zdobył dzielny rycerz, i słodka Francja, i krewniacy, i Karol Wielki, jego pan, który go wychował. Płacze i wzdycha, nie może się wstrzymać. Ale nie chce przepomnieć siebie samego; bije się w piersi i prosi Boga o przebaczenie […]. Bóg zsyła mu swego anioła Cherubina i świętego Michała Opiekuna; z nimi przyszedł i święty Gabrjel. Niosą duszę hrabiego do raju.", "Tam, pod pięknem drzewem, są cztery stopnie zrobione z marmuru. […] Wysokie są góry i drzewa wysokie. Są tam cztery schody, marmurowe, błyszczące.", "Roland jest mężny, a Oliwier roztropny; obaj mężowie wspaniałego serca. Skoro są na koniu i pod bronią, nigdy ze strachu przed śmiercią nie umkną się od bitwy. Tędzy to są hrabiowie, a słowa ich są harde.";

• Adam Mickiewicz - wybrane ballady, w tym Romantyczność - romantyzm, ballada (gatunek synkretyczny, łączy w sobie epikę, lirykę i dramat), cytaty: "Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu, Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce; Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu! Miej serce i patrzaj w serce!", "Źle mnie w złych ludzi tłumie: Płaczę, a oni szydzą: Mówię, nikt nie rozumie; Widzę, oni nie widzą!", "– „Słuchaj, dzieweczko!” – krzyknie śród zgiełku; Starzec, i na lud zawoła: Ufajcie memu oku i szkiełku, Nic tu nie widzę dokoła. Duchy karczemnej tworem gawiedzi, W głupstwa wywarzone kuźni; Dziewczyna duby smalone bredzi, A gmin rozumowi bluźni. – Dziewczyna czuje – odpowiadam skromnie, A gawiedź wierzy głęboko: Czucie i wiara silniej mówi do mnie, Niż mędrca szkiełko i oko.";

• Władysław Stanisław Reymont - Chłopi (fragmenty) - modernizm, epopeja chłopska, cytaty: "Cóż ta we świecie słychać? Wędrujecie cięgiem? – Moiściewy, a cóż by! – A to źle, a to i dobrze, a to i różnie, jak we świecie. A wszyscy piszczą, a narzekają, jak przyjdzie dziadowi co dać abo i drugiemu, ale na gorzałę mają. – Prawdę rzekliście, bo ano tak i jest.", "Jak stary młódkę bierze, diabeł się cieszy, bo profit z tego miał będzie.", "Srokowe wesele – deszczu będzie wiele.";

• Gustaw Herling-Grudziński - Inny świat (fragmenty) - współczesność, autobiografia, cytaty: "Dante nie wiedział, że nie ma na świecie cierpienia większego, niż doznawać szczęścia na oczach nieszczęśliwych, jeść w obecności głodnych.", "Głodni byliśmy w obozie zawsze, ale za prawdziwy głód uważaliśmy tylko taki stan, w którym na wszystko dokoła patrzy się jak na obiekt do zjedzenia.", "Jest zawsze miejsce na nadzieję, gdy życie okazuje się czymś tak beznadziejnym, że staje się nagle naszą wyłączną własnością… […] Gdy nie widać już znikąd ratunku, najmniejszej szczeliny w otaczającym nas murze, gdy nie można podnieść ręki na los właśnie dlatego, że jest losem, pozostaje jeszcze jedno – obrócić ją przeciwko samemu sobie. […], jaka pociecha tkwi w odkryciu, że ostatecznie należy się tylko do samego siebie – przynajmniej w wyborze rodzaju i czasu śmierci…"

Przemijanie:

• Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty) - średniowiecze, wierszowany dialog dydaktyczno-moralistyczny, cytaty: "Polikarpus, tak wezwany, Mędrzec wieliki, mistrz wybrany, Prosił Boga o to prawie, By uźrzał śmierć w jej postawie. Gdy się moglił Bogu wiele, Ostał wszech ludzi w kościele, Uźrzał człowieka nagiego, Przyrodzenia niewieściego, Obraza wielmi skaradego, Łoktuszą przepasanego. Chuda, blada, żołte lice; Łszczy się jako miednica; Upadł ci jej koniec nosa, Z oczu płynie krwawa rosa; Przewiązała głowę chustą, Jako samojedź krzywousta; Nie było warg u jej gęby, Poziewając skrzyta zęby; Miece oczy zawracając, Groźną kosę w ręku mając; Goła głowa, przykra mowa, Ze wszech stron skarada postawa — Wypięła żebra i kości,Groźne siecze przez lutości.", "Ten, kto ma rozum stateczny, wie, iż Bog jest żywot wieczny: a przeto gdzie Kryst kroluje, tamto już Śmirć nie panuje.", "Przeto, mistrzu, uważ sobie, strzeż się, bo pokażę tobie! Służ Bogu we dnie i w nocy, ujdziesz mąk przy tem pomocy.";

Wady i przywary:

• Ignacy Krasicki - wybrana satyra - oświecenie, satyra (gatunek ośmieszający i krytykujący ludzkie wady i przywary), cytaty (z żony modnej jako reprezentacji gatunku): "— Ma talenta śliczne, Wziąłem po niej w posagu cztery wsi dziedziczne. Piękna, grzeczna, rozumna. — Tym lepiej: — Tym gorzej, Wszystko to na złe wyszło, i zgubi mnie sporzej. Piękność, talent, wielkie są zaszczyty niewieście; Cóż potem, kiedy była wychowana w mieście.", "Przerwała jejmość myśli: — Masz wacpan kucharza? Mam moje serce — A pfe: koncept z kalendarza; Moje serce! proszę się tych prostactw oduczyć. Zamilkłem, trudno mówić, a dopieroż mruczyć.", "Już... ale dobrze mi tak, choć frasunek bodzie: Cóż mam czynić? próżny żal, jak mówią, po szkodzie."

Polska i Polacy:

• Ignacy Krasicki - wybrana satyra - oświecenie, satyra (gatunek ośmieszający i krytykujący ludzkie wady i przywary), cytaty (z żony modnej jako reprezentacji gatunku): "— Ma talenta śliczne, Wziąłem po niej w posagu cztery wsi dziedziczne. Piękna, grzeczna, rozumna. — Tym lepiej: — Tym gorzej, Wszystko to na złe wyszło, i zgubi mnie sporzej. Piękność, talent, wielkie są zaszczyty niewieście; Cóż potem, kiedy była wychowana w mieście.", "Przerwała jejmość myśli: — Masz wacpan kucharza? Mam moje serce — A pfe: koncept z kalendarza; Moje serce! proszę się tych prostactw oduczyć. Zamilkłem, trudno mówić, a dopieroż mruczyć.", "Już... ale dobrze mi tak, choć frasunek bodzie: Cóż mam czynić? próżny żal, jak mówią, po szkodzie."

Humor: 

• Ignacy Krasicki - wybrana satyra - oświecenie, satyra (gatunek ośmieszający i krytykujący ludzkie wady i przywary), cytaty (z żony modnej jako reprezentacji gatunku): "— Ma talenta śliczne, Wziąłem po niej w posagu cztery wsi dziedziczne. Piękna, grzeczna, rozumna. — Tym lepiej: — Tym gorzej, Wszystko to na złe wyszło, i zgubi mnie sporzej. Piękność, talent, wielkie są zaszczyty niewieście; Cóż potem, kiedy była wychowana w mieście.", "Przerwała jejmość myśli: — Masz wacpan kucharza? Mam moje serce — A pfe: koncept z kalendarza; Moje serce! proszę się tych prostactw oduczyć. Zamilkłem, trudno mówić, a dopieroż mruczyć.", "Już... ale dobrze mi tak, choć frasunek bodzie: Cóż mam czynić? próżny żal, jak mówią, po szkodzie.";

• Witold Gombrowicz - Ferdydurke (fragmenty) - dwudziestolecie międzywojenne, powieść awangardowa, cytaty: "Gdyż nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę, a przed człowiekiem schronić się można jedynie w objęcia innego człowieka. Przed pupą zaś w ogóle nie ma ucieczki. Ścigajcie mnie, jeśli chcecie. Uciekam z gębą w rękach.", "Bez uczniów nie byłoby szkoły, a bez szkoły nie byłoby nauczycieli.", "Człowiek jest najgłębiej uzależniony od swego odbicia w duszy drugiego, chociażby ta dusza była kretyniczna."

Rycerz:

• Pieśń o Rolandzie (fragmenty) - średniowiecze, epos rycerski (epopeja), cytaty: "Hrabia Roland leży pod sosną. Ku Hiszpanji obrócił twarz. Wiele rzeczy przychodzi mu na pamięć: tyle ziem, które zdobył dzielny rycerz, i słodka Francja, i krewniacy, i Karol Wielki, jego pan, który go wychował. Płacze i wzdycha, nie może się wstrzymać. Ale nie chce przepomnieć siebie samego; bije się w piersi i prosi Boga o przebaczenie […]. Bóg zsyła mu swego anioła Cherubina i świętego Michała Opiekuna; z nimi przyszedł i święty Gabrjel. Niosą duszę hrabiego do raju.", "Tam, pod pięknem drzewem, są cztery stopnie zrobione z marmuru. […] Wysokie są góry i drzewa wysokie. Są tam cztery schody, marmurowe, błyszczące.", "Roland jest mężny, a Oliwier roztropny; obaj mężowie wspaniałego serca. Skoro są na koniu i pod bronią, nigdy ze strachu przed śmiercią nie umkną się od bitwy. Tędzy to są hrabiowie, a słowa ich są harde."

Przemiana wewnętrzna:

• Henryk Sienkiewicz - Potop (fragmenty) - pozytywizm, powieść historyczna, cytaty: "Miłość, jako nasionko leśne z wiatrem szybko leci, ale gdy drzewem w sercu wyrośnie, to chyba razem z sercem wyrwać ją można.", "Gdy pożyjesz dłużej, poznasz, że gdy ktoś chce czegoś na świecie dokazać, temu nie wolno większych spraw dla mniejszych poświęcać.", "Jakaż to wolność, która jednemu przeciw wszystkim oponować pozwala?… Zali ta wolność dla jednego, nie jest niewolą dla wszystkich?";

• Władysław Stanisław Reymont - Chłopi (fragmenty) - modernizm, epopeja chłopska, cytaty: "Cóż ta we świecie słychać? Wędrujecie cięgiem? – Moiściewy, a cóż by! – A to źle, a to i dobrze, a to i różnie, jak we świecie. A wszyscy piszczą, a narzekają, jak przyjdzie dziadowi co dać abo i drugiemu, ale na gorzałę mają. – Prawdę rzekliście, bo ano tak i jest.", "Jak stary młódkę bierze, diabeł się cieszy, bo profit z tego miał będzie.", "Srokowe wesele – deszczu będzie wiele."

Bunt:

• Witold Gombrowicz - Ferdydurke (fragmenty) - dwudziestolecie międzywojenne, powieść awangardowa, cytaty: "Gdyż nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę, a przed człowiekiem schronić się można jedynie w objęcia innego człowieka. Przed pupą zaś w ogóle nie ma ucieczki. Ścigajcie mnie, jeśli chcecie. Uciekam z gębą w rękach.", "Bez uczniów nie byłoby szkoły, a bez szkoły nie byłoby nauczycieli.", "Człowiek jest najgłębiej uzależniony od swego odbicia w duszy drugiego, chociażby ta dusza była kretyniczna."

• Gustaw Herling-Grudziński - Inny świat (fragmenty) - współczesność, autobiografia, cytaty: "Dante nie wiedział, że nie ma na świecie cierpienia większego, niż doznawać szczęścia na oczach nieszczęśliwych, jeść w obecności głodnych.", "Głodni byliśmy w obozie zawsze, ale za prawdziwy głód uważaliśmy tylko taki stan, w którym na wszystko dokoła patrzy się jak na obiekt do zjedzenia.", "Jest zawsze miejsce na nadzieję, gdy życie okazuje się czymś tak beznadziejnym, że staje się nagle naszą wyłączną własnością… […] Gdy nie widać już znikąd ratunku, najmniejszej szczeliny w otaczającym nas murze, gdy nie można podnieść ręki na los właśnie dlatego, że jest losem, pozostaje jeszcze jedno – obrócić ją przeciwko samemu sobie. […], jaka pociecha tkwi w odkryciu, że ostatecznie należy się tylko do samego siebie – przynajmniej w wyborze rodzaju i czasu śmierci…";

• Adam Mickiewicz - Dziady cz. III - romantyzm, dramat (sztuka teatralna), cytaty: "A życie jego – trud trudów, A tytuł jego – lud ludów; Z matki obcej, krew jego dawne bohatery, A imię jego czterdzieści i cztery.", "Gustaw umarł 1823, 1 listopada. Tu narodził się Konrad 1823, 1 listopada.", "Ja i ojczyzna to jedno, Nazywam się Milijon – bo za milijony Kocham i cierpię katusze."

Władza:

• Ryszard Kapuściński - Podróże z Herodotem (fragmenty) - współczesność, reportaż, cytaty: "W pokoju synowie grzebią swoich ojców, a na wojnie – ojcowie swoich synów.", "Nie upokarzaj ludzi, bo będą żyć zemstą za to upokorzenie.", "Kara za nieposkromioną zachłanność spotyka człowieka zawsze w momencie – i w tym jej dotkliwa, niszczycielska siła – kiedy wydaje się, że jest on już tylko o krok od osiągnięcia wyśnionego celu. Karze tej towarzyszy więc i rozczarowanie do świata, i wielka pretensja do mściwego losu, i przygnębiające poczucie upokorzenia i bezsiły."

Podróż:

• Ryszard Kapuściński - Podróże z Herodotem (fragmenty) - współczesność, reportaż, cytaty: "W pokoju synowie grzebią swoich ojców, a na wojnie – ojcowie swoich synów.", "Nie upokarzaj ludzi, bo będą żyć zemstą za to upokorzenie.", "Kara za nieposkromioną zachłanność spotyka człowieka zawsze w momencie – i w tym jej dotkliwa, niszczycielska siła – kiedy wydaje się, że jest on już tylko o krok od osiągnięcia wyśnionego celu. Karze tej towarzyszy więc i rozczarowanie do świata, i wielka pretensja do mściwego losu, i przygnębiające poczucie upokorzenia i bezsiły."