Pierwszy dzień zimy 2025. Kiedy wypada przesilenie zimowe? Wyjaśniam zawiłości przyrodnicze i kulturowe

Tradycje i święta ściśle związane z przesileniem zimowym

22 grudnia to oficjalny, kalendarzowy pierwszy dzień zimy. Jednak to tylko wierzchołek góry lodowej, bo mamy też astronomiczny (przesilenie zimowe), klimatyczny i fenologiczny początek tej pory roku. Ten dzień był od wieków ważnym momentem dla ludzi, bo wówczas dni zaczynały się stopniowo wydłużać i powoli oczekiwano też na wiosnę. Pierwszy dzień zimy, czyli przesilenie zimowe świętowano (i świętuje się nadal) na różne sposoby:

• Boże Narodzenie - obchodzone do dziś przez chrześcijan na całym świecie, kojarzone z ozdobionymi choinkami, świątecznymi szopkami, uroczystym posiłkiem i prezentami;

• Szczodre Gody (Godowe Święto, Szczodruszka) - dawne słowiańskie święto przesilenia zimowego, które było też zarazem początkiem nowego roku; wówczas biesiadowano, łamano się chlebem (stąd dzisiejsze dzielenie się opłatkiem) oraz wróżono pogodę i zbiory na przyszły rok (m.in. losując źdźbło z siana, które umieszczano pod obrusem); Poza tym pamiętano wówczas o przodkach - na cmentarzach palono ogniska i organizowano uczty, które później przeniesiono do domów; Pozostałością po tym jest zostawianie pustego miejsca przy stole - pierwotnie dla zmarłego członka rodziny, a obecnie zagubionego wędrowca;

• Saturnalia - starożytne, rzymskie święto ku czci Boga Saturna, obchodzono je w dniach 17-23 grudnia; był to czas uczt, zabaw, odwracania ról (tym razem to niewolnicy rozkazywali swoim panom, a ci im usługiwali), składania ofiar Saturnowi i wręczania upominków ojcom rodzin - głównie w postaci świec i glinianych figurek (symbolicznych ofiar z ludzi, które dawniej składano);

• Jul (Jule) - dawne germańskie święto przesilenia zimowego; jego obchody obejmowały m.in.: przystrajanie jodły, kładzenie w palenisku odpowiednio przygotowanej kłody drewna (stąd wzięło się współczesne ciasto w kształcie tejże kłody, tzw. Yule log, które obecne jest na bożonarodzeniowych stołach we Francji i krajach francuskojęzycznych, a także Niemczech, państwach skandynawskich oraz Ameryce Północnej (szczególnie w kanadyjskim Quebecu) wieszanie w domostwach jemioły i ostrokrzewu, rozdawanie prezentów oraz ogólnie rozumiane świętowanie;

• Jalda (Noc Jalda, niekiedy też Wigilia Jalda) - tradycyjne święto najdłuższej nocy w roku o rodowodzie przedzaratusztriańskim, obchodzone głównie w Iranie i krajach dawnej Persji -Afganistanie, Tadżykistanie, Uzbekistanie, Turkmenistanie, Azerbejdżanie i Armenii oraz wśród diaspory tych krajów; ważnymi elementami obchodów są uroczyste biesiady (słodkie wypieki, orzechy, pestki i owoce, szczególnie te okrągłe i czerwone jak Słońce i świt - arbuzy, granaty etc.), tańce,głośne czytanie wierszy, zwłaszcza XIV- poety Hafiza i jednoczesne wróżenie z losowo wybranych strof.

Rodzaje zimy: kalendarzowa, astronomiczna, klimatyczna i fenologiczna

A kiedy konkretnie wypada ów pierwszy dzień zimy? Zobaczcie sami najważniejsze pojęcia związane z tym ważnym, corocznym wydarzeniem:

• kalendarzowy pierwszy dzień zimy - czyli 22 grudnia, to jest stała data w kalendarzu, która umownie wyznacza początek tej pory roku; Jednak nie zawsze idzie w parze z faktycznym (astronomicznym, klimatycznym i fenologicznym) początkiem zimy;

• przesilenie zimowe i astronomiczny pierwszy dzień zimy - to moment, gdy Słońce znajduje się dokładnie nad Zwrotnikiem Koziorożca, czyli najbardziej wysuniętą na południe szerokością geograficzną, jaką osiąga w ciągu roku; W 2025 roku przesilenie zimowe (i zarazem najdłuższa noc w roku) wypadł w niedzielę 21 grudnia; Wówczas Słońce zaszło o godzinie 16:03, a dzień trwał zaledwie 7 godzin i 40 minut, czyli był najkrótszym w całym roku; Z kolei w tym samym momencie na półkuli południowej było przesilenie letnie;

• klimatyczny pierwszy dzień zimy - gdy średnie dobowe temperatury powietrza zaczynają spadać poniżej 0 stopni Celsjusza; Co do zasady występuje też umiarkowana ilość opadu zestalonego (czyli zamarzniętego) - śniegu, choć to jak wiemy, nie zawsze ma miejsce; Przy czym zwykle pomiędzy jesienią a faktyczną zimą jest też stan przejściowy - przedzimie (gdy średnie dobowe temperatury wahają się od 5 do 0 stopni Celsjusza z tendencja malejącą);

• fenologiczny pierwszy dzień zimy - wyznacza ją funkcjonowanie przyrody - jak sama nazwa pory roku wskazuje, wówczas większość roślin i zwierząt zimuje; Rośliny głównie w formach podziemnych kłączy, cebul, bulw czy nasion, jedynie krzewy i drzewa pozostają na powierzchni ziemi, choć głównie bez liści; Jedynie drzewa iglastych i zimozielone krzewy nadal są zielone; Z kolei spora część zwierząt hibernuje (przechodzi w stan obniżonej aktywności i “wyłączenia” termoregulacji organizmu) bądź zapada w sen zimowy (stan odrętwienia, letarg), m.in.: bezkręgowce jak owady, pajęczaki, ślimaki etc., jak również kręgowce - żaby, jaszczurki, węże, niedźwiedzie, świstaki, jeże, susły czy nietoperze; Całą zimę są z kolei aktywne są ptaki takie jak wróble, sikorki, gile, dzięcioły, sowy i gołębie oraz ssaki takie jak sarny, dziki, wilki, jelenie, wiewiórki, nornice, myszy, lisy, kuny czy żubry;