Jak łączyć motywy z różnych epok literackich? Pigułka na rozszerzenie z polskiego 2026”. Bez tej wiedzy ani rusz na maturze

Nieodzownym elementem nauki języka polskiego jest znajomość epok literackich i przypisanych im dzieł literackich. Dlatego jako miłośniczka literatury w ogóle, dzisiaj przygotowałam z tego pigułkę na maturę rozszerzoną, aby ułatwić wam naukę. Poza tym znajdziecie tu dwie epoki literackie, na które musicie zwrócić szczególną uwagę, cytaty do dzieł, które musicie znać w całości i we fragmentach oraz utwory uzupełniające, przydatne w pisaniu wypracowania.

---

Literacka podróż przez wieki. 4 najważniejsze epoki na maturę rozszerzoną

Istnieje w sumie 10 epok literackich, z czego na maturę rozszerzoną trzeba opanować przede wszystkim cztery główne: Romantyzm, Pozytywizm, Młodą Polskę (Modernizm) oraz Dwudziestolecie międzywojenne. Poniżej znajdziecie całą rozpiskę tych 4 epok wraz z przypisanymi do nich okresami historycznymi i dziełami literackimi. Przy czym w nawiasach jest podana informacja, czy daną pozycję trzeba znać w całości, czy we fragmentach:

• Romantyzm - od 1822 r. do 1863 r., a w Polsce od wydania mickiewiczowskich "Ballad i romansów" - serce, wiara i wrażliwość:

• Juliusz Słowacki, Kordian - romantyzm, dramat romantyczny, ten patriotyczny utwór musicie przeczytać w całości, to doskonały przykład kontekstu historiozofii (koncepcja Winkelriedyzm), czyli polemiki z mesjanizmem Adama Mickiewicza, cytaty: "Jam jest posąg człowieka na posągu świata. […] Mogę – więc pójdę! Ludy zwołam! Obudzę! […] Ludy! Winkelried ożył! Polska Winkelriedem narodów!", "Nie przyszedłem was błąkać jak ciemne anioły […] Jestem cały i jeden… A gdy kraj ocalę, Nie zasiądę na tronie, przy tronie, pod tronem, Ja się w chwili ofiarnej jak kadzidło spalę!", "No mój synu, idź z Bogiem, a niechaj wasz naród, Wygubi w sobie ogniów jakobińskich zaród, Niech się weźmie psałterza i radeł i sochy… […] Na pobitych Polaków pierwszy klątwę rzucę.";

• realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska (do wyboru jedna, wystarczy znać tylko najistotniejsze fragmenty):

• Honoré de Balzac, Ojciec Goriot - motywy: miłość, zbrodnia i ojciec, romantyzm (realizm), powieść realistyczna, cytaty: "Cnoty, panie studencie nie da się dzielić na kawałki: albo jest, albo jej nie ma.", "Pod wielką fortuną, która powstała z niewiadomego źródła, ukrywa się zawsze zbrodnia.", "Serce nasze to skarb. Niech kto je opróżni od razu, jest zrujnowany. Tak samo nie przebaczamy uczuciu, że się oddało całe, jak nie darowujemy człowiekowi, że jest bez grosza.";

• Charles Dickens, Klub Pickwicka (znajdziecie ją za darmo w w materiałach Wikipedii, bardzo sympatyczna i humorystyczna powieść, mnie się ją dobrze czytało, choć język nieco archaiczny i niektórym może przeszkadzać) - motywy: podróż, miłość i nauka, epoka wiktoriańska (XIX wiek), powieść humorystyczna, cytaty: "Kiedy człowiek krwawi wewnątrz – rzecz to niebezpieczna dla niego samego. Kiedy śmieje się wewnątrz – rzecz niebezpieczna dla bliźnich!", "Człowiek powinien mieć tylko dwa rodzaje przywiązania: pierwsze do zaimka osobowego w pierwszej osobie, drugie do dam w ogólności!", "Ogień pałający w naszym wnętrzu jest jak hak, na którym wisi ogromny ciężar zabiegów i cierpień świata, gdy tego ognia nam zabraknie, ciężar staje się zbyt wielki, byśmy go mogli udźwignąć, i znużeni, padamy na ziemię...";

• Mikołaj Gogol, Martwe dusze - motywy: podróż, groteska i absurd oraz społeczeństwo (krytyka), XIX wiek, powieść satyryczna (epopeja społeczna), cytaty: "Ten jest mądry, kto nie brzydzi się żadnym charakterem, ale utkwiwszy w nim badawczy wzrok, przenika go aż do najpierwotniejszych przyczyn.", "Nieprzeliczone jak morski piasek są namiętności ludzkie i żadna z nich nie jest podobna do innej, i wszystkie one, nędzne i piękne, z początku uległe człowiekowi, później stają się strasznymi jego władcami.", "Wesołość w jednej chwili zamieni się w smutek, jeżeli tylko długo będziemy się nad nią zastanawiać, a wtenczas, Bóg wie, co przyjdzie do głowy.";

• Gustaw Flaubert, Pani Bovary - motywy: kobieta, miłość, samotność, XIX wiek, powieść realistyczno-psychologiczna, te cytaty nadają się między innymi do argumentacji w temacie o rozczarowaniu rzeczywistością: "Przed ślubem zdawało się jej, że go kocha, ale oczekiwane szczęście nie nadeszło. „Pomyliłam się więc” – myślała i starała się dociec znaczenia słów: szczęście, namiętność, upojenie, słów, które tak pięknie brzmiały w książkach.", "Lubiła morze jedynie za jego burzliwość, a zieleń tylko wśród ruin. Z każdej rzeczy musiała wydobyć jakąś korzyść dla siebie i odrzucała jako zbędne to wszystko, co w danej chwili nie mogło być pokarmem dla jej serca.", "Czyż nie wie pani, że istnieją dusze wiecznie udręczone? Potrzebują kolejno marzeń i czynów, najczystszych uczuć i najdzikszych namiętności i tak popełniają wszelkiego rodzaju wybryki i szaleństwa.";

• Pozytywizm - od 1864 r. do 1890 r. (po powstaniu styczniowym) - rozum i nauka jako pragmatyczna odbudowa społeczeństwa:

• W przypadku tej epoki wystarczą wam dzieła z zakresu matury podstawowej, znajdziecie je w tym artykule [Epoki literackie na maturze podstawowej]

• Młoda Polska (Modernizm) - od ok. 1890 r. do 1918 r. - “sztuka dla sztuki”, symbolizm i ekspresjonizm:

• Tutaj też wykorzystajcie dzieła z zakresu matury podstawowej, znajdziecie je w tym artykule [Epoki literackie na maturze podstawowej]

• Dwudziestolecie międzywojenne -  od 1918 r. do 1939 r. - fascynacja nowoczesnością i awangarda:

• Michaił Bułhakow, Mistrz i Małgorzata - dwudziestolecie międzywojenne, powieść realistyczno-satyryczna, zawiera mnóstwo odniesień do sytuacji politycznej Rosji z lat 30. XX wieku, nie brakuje też elementów fantastycznych i humoru, trzeba znać w całości, cytaty: "Tak, człowiek jest śmiertelny, ale to jeszcze pół biedy. Najgorsze, że to, iż jest śmiertelny, okazuje się niespodziewanie, w tym właśnie sęk!", "Ten, który kocha, powinien dzielić los tego, kogo kocha,", "Niech pani nigdy nikogo i o nic nie prosi! Nigdy i o nic, tych zwłaszcza, którzy są od pani potężniejsi. Sami zaproponują, sami wszystko dadzą.";

• Stanisław Ignacy Witkiewicz, Szewcy - dwudziestolecie międzywojenne, dramat awangardowy i zarazem świetny przykład literackiego katastrofizmu, cytaty: "Chciałbym żyć krótko jak efemeryda, ale tęgo, a tu wlecze się ta gówniarska kiełbasa bez końca, aż za szary, nudny, jałowcowo-nieśmiertelnikowy horyzont beznadziejnego jałowego dnia, gdzie czeka wszawa zatęchła śmierć. Wciórności do mogilnego kubła – czy jak tam – wszystko jedno.", "Możecie iść i zdechnąć sobie pod płotem. Wyzwolenie jest tylko przez pracę.", "Nie będziemy gadać niepotrzebnych rzeczy. Hej! Hej! Kuj podeszwy! Kuj podeszwy! Skręcaj twardą skórę, łam sobie palce! A, do diabła – nie będziemy gadać niepotrzebnych rzeczy! Książęce buciki! Tylko ja, wieczny tułacz, tym się tułający, że do miejsca zawsze przykuty. Hej! Kuj podeszwy dla tych ścierw! Nie będziemy gadać niepotrzebnych rzeczy – nie!"

• Franz Kafka, Proces (fragmenty) - modernizm (awangarda), powieść paraboliczna, jedna z tych, które warto przeczytać w całości, mimo, że na maturze nie jest wymagana, cytaty: "Często człowiek, jeśli patrzy uważnie, poznaje siebie już po twarzy lokaja u drzwi.", "Najczęściej ten, którego się szuka, mieszka tuż obok.", "Wieczna młodość jest niemożliwa; gdyby nawet nie było innej przeszkody, autoanaliza uniemożliwiłaby ją."

• Bruno Schulz, wybrane opowiadania z tomu Sklepy cynamonowe - motywy: ojciec, kobieta (w tym matka) i dorastanie, dwudziestolecie międzywojenne, proza poetycka, cytaty: "Materii dana jest nieskończona płodność, niewyczerpana moc życiowa i zarazem uwodna siła pokusy, która nas nęci do formowania." (z opowiadania "Traktat o manekinach"), "W tym mieście taniego materiału ludzkiego brak także wybujałości instynktu, brak niezwykłych i ciemnych namiętności. Ulica Krokodyli była koncesją naszego miasta na rzecz nowoczesności i zepsucia wielkomiejskiego. Widocznie nie stać nas było na nic innego jak na papierową imitację jak na fotomontaż złożony z wycinków zleżałych, zeszłorocznych gazet." (z opowiadania "Ulica Krokodyli"); "Każdy wie, że w szeregu zwykłych, normalnych lat rodzi niekiedy zdziwaczały czas ze swego łona lata inne, lata osobliwe, lata wyrodne, którym, jak szósty mały palec u ręki, wyrasta kędyś trzynasty, fałszywy miesiąc." (z opowiadania "Noc wielkiego sezonu");

---

Matura rozszerzona z języka polskiego. Te epoki literackie też trzeba znać

Poza wyżej wymienionymi epokami, na maturę podstawową 2026 musicie znać też pozostałe sześć, czyli Antyk (Starożytność), Renesans (Odrodzenie), Średniowiecze, Barok, Oświecenie oraz Literatura wojenna i współczesność. Poniżej znajdziecie grafikę ze wszystkimi 10 epokami i ich krótkim opisem oraz dzieła literackie z tych kilku, wcześniej nieomówionych:

• Antyk (Starożytność) - do ok. V w. n.e. - dzieła greckie i rzymskie, podstawa kultury europejskiej:

• Homer, Odyseja (fragmenty) - starożytność, epos (epopeja), cytaty: "Muzo! Męża wyśpiewaj, co święty gród Troi zburzywszy, długo błądził i w tułaczce swojej siła różnych miast widział, poznał tylu ludów zwyczaje, a co przygód doświadczył i trudów! A co strapień na morzach, gdy przyszło za siebie lub za swe towarzysze stawić się w potrzebie, by im powrót zapewnić! Nad siły on robił, lecz druhów nie ocalił: każdy z nich się dobił. Sam, głupstwem własnym.", Nieugaszony śmiech (bogów i bohaterów).", "Ostrze samo przez się pobudza do czynów gwałtownych.";

• Średniowiecze - od V w. do XV w. (od upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego do odkrycia Ameryki) - przeważa motyw Boga i cierpienia:

• Dante Alighieri, Boska Komedia (fragmenty) - średniowiecze (schyłek), poemat epicki, cytaty: "Nie ma dotkliwszej boleści niźli dni szczęścia wspominać w niedoli.", "Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją.", "W życia wędrówce, na połowie czasu, Straciwszy z oczu szlak niemylnej drogi, W głębi ciemnego znalazłem się lasu.";

• Renesans (Odrodzenie) - od końca XV w. do końca XVI w. - “Nic, co ludzkie, nie jest mi obce”, człowiek w centrum:

• William Szekspir, Hamlet - epoka elżbietańska (czyli przełom renesansu i baroku), tragedia (sztuka teatralna), jedna z najbardziej znanych na świecie, trzeba znać w całości na maturę rozszerzoną, cytaty: "Być albo nie być, oto jest pytanie. Jestli w istocie szlachetniejszą rzeczą znosić pociski zawistnego losu, czy też stawiwszy czoło morzu nędzy? Przez opór wybrnąć z niego? – Umrzeć – zasnąć.", "Niech ryczy z bólu ranny łoś, Zwierz zdrów przebiega knieje. Ktoś nie śpi, aby spać mógł ktoś, To są zwyczajne dzieje.", "Chcąc być łagodnym, okrutnym być muszę.";

• Jan Kochanowski, Treny (jako cykl poetycki, niektóre są omawiane już w szkole podstawowej, jako ciekawostkę dodam, że w 2025 roku na Narodowym Czytaniu czytalismy właśnie dzieła Jana Kochanowskiego, ja sama przeczytałam wówczas wszystkie Treny i fraszki i zaczęcam was do tego samego) - renesans, poezja (treny), cytaty: "Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, Moja droga Orszulko, tym zniknienim swoim! Pełno nas, a jakoby nikogo nie było: Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.", "Nieszczesne ochędóstwo, żałosne ubiory, Mojej namilszej cory, Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie? Żalu mi przydajecie. Już ona członeczków swych wami nie odzieje, Nie masz, nie masz nadzieje", "Teraz wszytko umilkło, szczere pustki w domu, Nie masz zabawki, nie masz rośmiać się nikomu. Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje, A serce swej pociechy darmo upatruje.

• Barok - od końca XVI w. do połowy XVIII w. - przepych, silne emocje i dramatyzm:

• Kolejna epoka literacka, którą reprezentują dzieła omawiane na poziomie podstawowym. Znajdziecie je w artykule [Epoki literackie na maturę podstawową]

• Oświecenie - od połowy XVIII w. do początków XIX w. (ok. 1822 r.) - rozum i nauka jako oświecenie umysłów:

• Jak wyżej ,wystarczą lektury na poziomie podstawowym, które znajdziecie w artykule [Epoki literackie na maturę podstawową]

• Literatura Wojenna (od 1939 r. do 1945 r.) i Współczesność (od 1945 r. do teraz, w tym PRL i czas po 1989 r.) - dramat wojny, dokumentalizm, realizm i różnorodność:

• Tadeusz Konwicki, Mała Apokalipsa - współczesność, powieść polityczna i parabola, którą musicie przeczytać w całości, cytaty: "Charakter to brak wątpliwości, charakter to uporczywość trwania przy swoim zamiarze choćby nie wiem, jak bezsensownym, charakter to brak wyobraźni, charakter to wrodzona tępota, charakter to nieszczęście ludzkości.", "Ciało mamy zwierzęce, lecz aspiracje boskie.", "Świat nie może umrzeć. Wielu już pokoleniom zdawało się, że świat umiera. Ale to tylko ich własny świat umierał.";

• Janusz Głowacki, Antygona w Nowym Jorku - współczesność, tragikomedia (sam autor mówi o niej "komedyjka o rozpaczy"), też wymagana w całości na rozszerzeniu, cytaty: "Według ostatnich danych liczba homlesów w Nowym Jorku zwiększa się. I w końcu tego roku na każdych trzystu nowojorczyków przypadać będzie jeden bezdomny. To by znaczyło, że dzisiaj w teatrze jest co najmniej jedna osoba, która niedługo znajdzie się na ulicy. I ta osoba dobrze wie, o kim mówię. Życzę państwu miłego wieczoru.", "Jak jesteś na ulicy, nikt nie traktuje cię jak człowieka.", "Bardzo wielu ludzi w dzień bardzo spokojnie sobie żyje, a w nocy coś ich chwyta. Zaczynają biegać dookoła, wrzeszczeć, kłócić się ze sobą.";

• Sławomir Mrożek, wybrane opowiadanie (ja skupię się na Weselu w Atomicach) - motywy: społeczeństwo (krytyka), groteska i absurd oraz miłość, współczesność, opowiadanie groteskowe, cytaty: "Proszę uprzejmie o oddanie mi władzy nad światem. Prośbę moją uzasadniam tym, że jestem lepszy, mądrzejszy i bardziej osobisty od wszystkich ludzi.", "Silna blacha w czoło natychmiast przywróciła go do porządku. Nie mógł mieć wątpliwości. To bił go anioł stróż.", "Wyrzekłszy się wszystkich przestępstw wieku dziecięcego, rozporządzał teraz dużą ilością wolnego czasu i nauczył się kierować siły na życie wewnętrzne.";

• wybrany esej Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Zbigniewa Herberta (tu skupiam się na eseju Z. Herberta "Barbarzyńca w ogrodzie") - motywy: ogród, podróż i kultura, współczesność, esej, który łączy współczesność z antykiem (starożytnością), to ważna synteza literacka, cytaty: "Problem rozwoju sztuki paleolitycznej nie jest łatwy do rozwiązania, a zatem datowanie rytów i dzieł malarskich tego okresu jest rzeczą trudną. Bardziej pewną podstawą periodyzacji jest rozwój narzędzi. W tej rozrzedzonej sferze historii człowieka (rozrzedzonej oczywiście dla nas, a to głównie z powodu braku pisma i niezbyt wielkiej ilości zabytków w stosunku do ogromnego okresu) zegary nie wybijają ani godzin, ani wieków, ale dziesiątki tysiącleci.", "W lecie 1952 roku znakomity poeta Andre Breton, zwiedzając jaskinie w Pech-Merle postanowił metodą eksperymentalną rozstrzygnąć kwestię autentyczności dzieł prehistorycznych. Mówiąc po prostu, potarł malowidła palcem i zobaczywszy, że palec został zafarbowany, doszedł do przekonania, że jest to fałszerstwo, i to świeżej daty. Przykładnie został ukarany grzywną (za dotykanie, nie za przekonania), ale sprawa na tym się nie skończyła. Francuski Związek Literatów zażądał przeprowadzenia dochodzeń w sprawie autentyczności malowanych jaskiń. Ksiądz Breuil w raporcie złożonym najwyższej komisji zabytków historycznych uznał te demarsze za nie do przyjęcia. I tak metoda pocierania palcem nie weszła do arsenału naukowo uprawnionych metod w dziedzinie badań nad sztuką prehistoryczną.", "Nigdy jeszcze nie utwierdziłem się mocniej w kojącej pewności: jestem obywatelem Ziemi, dziedzicem nie tylko Greków i Rzymian, ale prawie nieskończoności. To jest właśnie ludzka duma i wyznanie rzucone obszarom nieba, przestrzeni i czasu. „Biedne ciała, które mijacie bez śladu, niech ludzkość będzie dla was nicością; słabe ręce wydobywają z ziemi noszącej ślady oriniackiej półbestii i ślady zagłady królestw — obrazy, które budząc obojętność czy zrozumienie, jednako świadczą o waszej godności. Żadna wielkość nie da się oddzielić od tego, co ją podtrzymuje. Reszta to uległe stwory i bezrozumne owady".

Jak już wspomniałam przy opisie niektórych epok literackich, na maturze rozszerzonej z języka polskiego wymagana jest też znajomość lektur z poziomu podstawowego. I to zarówno tych, które trzeba znać w całości, jak i we fragmentach. 

To co, wszystko jasne? Jeśli nie do końca lub po prostu potrzebujecie dodatkowych informacji, piszcie w komentarzach! Z pewnością wam pomogę!