Serce i wiara czy nauka i rozum? To zależy od okresu w historii. Oto epoki literackie w pigułce na egzamin ósmoklasisty 2026

Nieodzownym elementem nauki języka polskiego jest znajomość epok literackich i przypisanych im dzieł literackich. Dlatego dzisiaj przygotowałam z tego pigułkę na egzamin ósmoklasisty, aby ułatwić wam naukę. Poza tym znajdziecie tu dwie epoki literackie, na które musicie zwrócić szczególną uwagę, cytaty do dzieł, które musicie znać w całości i we fragmentach oraz utwory uzupełniające, przydatne w pisaniu wypracowania.

---

Romantyzm czy Pozytywizm? Oto najważniejsze epoki literackie w pigułce dla ósmoklasistów

Istnieje w sumie 10 epok literackich, z czego na egzamin ósmoklasisty trzeba opanować zwłaszcza dwie - romantyzm i pozytywizm. Poniżej znajdziecie całą rozpiskę obu tych epok wraz z przypisanymi do nich okresami historycznymi i dziełami literackimi. Przy czym w nawiasach jest podana informacja, czy daną pozycję trzeba znać w całości, we fragmentach czy jest tylko lekturą uzupełniającą:

• Romantyzm - od 1822 r. do 1863 r., a w Polsce od wydania mickiewiczowskich "Ballad i romansów" - serce, wiara i wrażliwość:

• Balladyna Juliusza Słowackiego (całość) - dramat (sztuka teatralna), pełna okrucieństw opowieść o zbrodni i karze za nią oraz tym samym walce dobra ze złem, cytaty: "Matko, w lesie są maliny, Niechaj idą w las dziewczyny, Która więcej malin zbierze, Tę za żonę pan wybierze.", "Miłość – to światło, to niebo, to życie!", "[…] Rankiem głos sumienia nudzi, Nad wieczorami dręczy i przeraża, A nocą ze snu okropnego budzi…",

• Dziady cz. II Adama Mickiewicza (całość) - dramat (sztuka teatralna), rozważania nad moralnością ludzką i tym, co jest dobre, a co złe, cytaty: "Bo kto nie był ni razu człowiekiem, Temu człowiek nic nie pomoże.", "Bo słuchajcie i zważcie u siebie, Że według bożego rozkazu: Kto nie dotknął ziemi ni razu, Ten nigdy nie może być w niebie.", "Bo słuchajcie i zważcie u siebie, Że według bożego rozkazu: Kto nie doznał goryczy ni razu, Ten nie dozna słodyczy w niebie.",

• Zemsta Aleksandra Fredry (całość) - dramat (sztuka teatralna), a konkretnie komedia i zarazem jej najlepszy, literacki przykład i zarazem symbol tego, że "zgoda buduje, niezgoda rujnuje", cytaty: "Niech się dzieje wola nieba, Z nią się zawsze zgadzać trzeba.", "Tak jest – zgoda, A Bóg wtedy rękę poda.", "Prędko zniknie każda trwoga, Gdy w miłości wzrok utonie.",

• Pan Tadeusz Adama Mickiewicza (księgi I, II, IV, X, XI i XII - fragmenty) - poemat epicki (nasz epopeja narodowa), zwróćcie uwagę na postać Jacka Soplicy i jego przemianę wewnętrzą, jej symbolem jest postać księdza Robaka, którym się staje, cytaty: "Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie; Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie, Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.", "Głupi niedźwiedziu! Gdybyś w mateczniku siedział, Nigdy by się o tobie Wojski nie dowiedział.", "Bo Paryż częstą mody odmianą się chlubi, A co Francuz wymyśli, to Polak polubi.",

• Świtezianka Adama Mickiewicza (fragmenty) - ballada synkretyczna (czyli  łącząca w sobie cechy trzech rodzajów literackich - epiki, liryki i dramatu), historia miłości i zdrady, a tym samym zbrodni i kary za nią, cytaty: "Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie, A w sercu lisie zamiary.", "Dochowaj, strzelcze, to moja rada: Bo kto przysięgę naruszy, Ach, biada jemu, za życia biada! I biada, jego złej duszy!", "Każdą noc prawie, o jednej porze, Pod tym się widzą modrzewiem, Młody jest strzelcem w tutejszym borze: Kto jest dziewczyna? Ja nie wiem.",

• Reduta Ordona Adama Mickiewicza (fragmenty) - poemat opisowy (liryka), opowieść o walce o redutę i ogromnym poświęceniu tytułowego Ordona - dowódcy obrony owej reduty, cytaty: "- Bo dzieło zniszczenia, W dobrej sprawie jest święte, jak dzieło tworzenia: Bóg wyrzekł słowo: stań się, Bóg i zgiń wyrzecze! Kiedy od ludzi wiara i wolność uciecze, Kiedy ziemię despotyzm i duma szalona, Obleją, jak Moskale redutę Ordona: Karząc plemię zwycięzców zbrodniami zatrute, Bóg wysadzi tę ziemię, jak on swą redutę.", "Spojrzałem na redutę. - Wały, palisady, Działa, i naszych garstka i wrogów gromady: Wszystko jako sen znikło! - Tylko czarna bryła Ziemi niekształtnej leży — rozjemcza mogiła. Tam i ci, co bronili - i ci, co się wdarli, Pierwszy raz pokój szczery i wieczny zawarli; Choćby cesarz Moskalom kazał wstać: już dusza Moskiewska, tam raz pierwszy, cesarza nie słusza", "Przeciw nim sterczy biała, wąska, zaostrzona, Jak głaz, bodzący morze, reduta Ordona. Sześć tylko miała harmat. Wciąż dymią i świecą; I nie tyle prędkich słów gniewne usta miecą, Nie tyle przejdzie uczuć przez duszę w rozpaczy, Ile z tych dział leciało bomb, kul i kartaczy.",

• Powrót taty Adama Mickiewicza (uzupełnienie),

• Pani Twardowska Adama Mickiewicza (uzupełnienie),

• Śmierć Pułkownika Adama Mickiewicza (uzupełnienie),

• Sonety Krymskie Adama Mickiewicza (uzupełnienie),

• W pamiętniku Zofii Bobrówny Juliusza Słowackiego (uzupełnienie),

• baśń o Rybaku i Złotej Rybce Aleksandra Puszkina (uzupełnienie),

• podania i legendy polskie (uzupełnienie):

• o Lechu, Czechu i Rusie,
• o Piaście,
• o Kraku,
• o Wandzie,

• Pozytywizm - od 1864 r. do 1890 r. (po powstaniu styczniowym) - rozum i nauka jako pragmatyczna odbudowa społeczeństwa:

• Opowieść Wigilijna Charles’a Dickensa (całość) - powieść moralizatorska z elementami fantastycznymi, tu również mamy motyw winy i kary, a także przemiany duchowej głównego bohatera, Ebenezera Scrooge’a, wprawdzie ze strachu, ale jednak, cytaty: "Kto nie wie, że najgłębszy nawet żal nie okupi jednej zmarnowanej w życiu sposobności czynienia dobra. A takim właśnie człowiekiem byłem ja.", "Jeżeli ten stary plugawy sknera chciał, żeby mu się rzeczy uchowały po jego śmierci – ciągnęła posługaczka – czemu za życia nie postępował, jak należy? Bo wtedy miałby na pewno kogoś, kto by się nim zaopiekował w godzinę śmierci, zamiast żeby leżał tam i konał samotnie. […] Szkoda, żem mu nie mogła wymierzyć kary trochę cięższej…", "Gdyby ten człowiek ożył – zastanawiał się Scrooge – jakie uczucie pierwsze by się w nim zbudziło? Chciwość, bezwzględność, pragnienie zysku? Piękny zaiste zgotowały mu one koniec!",

• Quo Vadis Henryka Sienkiewicza (fragmenty) - powieść historyczna, istotna jest tu siła miłości i potęga wiary, w tej powieści zderzają się ze sobą dwa światy - powstające chrześcijaństwo i pogański Rzym, cytaty: "Kochać jest niedość, trzeba umieć kochać i trzeba umieć nauczyć miłości.", "Dokąd idziesz (Panie)" - Quo vadis (Domine)? (łacińskie)", " […] nie dość kochać dobrych, ale trzeba kochać i złych, gdyż tylko miłością można z nich złość wyplenić.",

• Latarnik Henryka Sienkiewicza (fragmenty) - nowela, smutna opowieść o tęsknocie za ojczyną, motyw tułacza, homo viator (człowiek wędrujący, tak fizycznie, jak też duchowo), cytaty: "Czasem, gdy morze bardzo jest rozhukane, woła coś na nich wśród nocy i ciemności po nazwisku. Jeżeli nieskończoność morska może tak wołać, to być może, że gdy się człowiek zestarzeje, woła także na niego i inna nieskończoność, jeszcze ciemniejsza i bardziej tajemnicza, a im jest bardziej zmęczony życiem, tym milsze są mu te nawoływania. Ale, by ich słuchać, trzeba ciszy.", "Największym ludzkim szczęściem jest - tylko nie tułać się.", "Zepchnięty sto razy, rozpoczynał spokojnie swoją podróż po raz setny pierwszy.",

• W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza (uzupełnienie),

• Rota Marii Konopnickiej (uzupełnienie),

• Katarynka Bolesława Prusa (uzupełnienie).

W dalszej części tekstu znajdziecie rozpiskę pozostałych epok literackich dla uczniów szkół podstawowych, w tym ósmoklasistów.

---

Podróż przez epoki literackie. Te lektury trzeba znać na egzamin ósmoklasisty

Poza romantyzmem i pozytywizmem uczniów szkół podstawowych, w tym ósmoklasistów obowiązują też pozostałe epoki literackie. Oto ich pełen spis wraz z odpowiadającymi im lekturami z kanonu. Przy czym w nawiasach jest podana informacja, czy daną pozycję trzeba znać w całości, we fragmentach czy jest tylko lekturą uzupełniającą:

• Antyk (Starożytność) - do ok. V w. n.e. - dzieła greckie i rzymskie:

• mity greckie (uzupełnienie),
• Biblia (uzupełnienie):

• stworzenie świata i człowieka,
• przypowieści - o talentach, miłosiernym Samarytaninie, wdowi grosz,

• Średniowiecze - od V w. do XV w. (od upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego do odkrycia Ameryki) - przeważa motyw Boga i cierpienia:

• Średniowiecze to fascynujący czas rycerzy i legend, ale obecna podstawa programowa dla klasy 8 nie przewiduje obowiązkowych ani nawet uzupełniających lektur z tej epoki literackiej.

• Renesans (Odrodzenie) - od końca XV w. do końca XVI w. - “Nic, co ludzkie, nie jest mi obce”, człowiek w centrum:

• treny VII i VIII Jana Kochanowskiego (fragmenty) - poezja (treny), pełne bólu i rozpaczy wiersze ojca, który stracił ukochane dziecko i nic już tego nie zmieni, cytaty: "Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, Moja droga Orszulko, tym zniknienim swoim! Pełno nas, a jakoby nikogo nie było: Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.", "Nieszczesne ochędóstwo, żałosne ubiory, Mojej namilszej cory, Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie? Żalu mi przydajecie. Już ona członeczków swych wami nie odzieje, Nie masz, nie masz nadzieje", "Teraz wszytko umilkło, szczere pustki w domu, Nie masz zabawki, nie masz rośmiać się nikomu. Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje, A serce swej pociechy darmo upatruje.",

• treny I i V Jana Kochanowskiego (uzupełnienie),

• Pieśń świętojańska o Sobótce Jana Kochanowskiego (fragmenty) - poezja (pieśni), idylliczna opowieść o wiejskiej zabawie - Sobótce, czyli świętowaniu początku lata (przesilenia letniego), cytaty: "Tak to matki nam podały, Samy także z drugich miały, Że na dzień świętego Jana, Zawżdy Sobótka palana.", "Dzieci, rady mej słuchajcie, Ojcowski rząd zachowajcie: Święto niechaj świętem będzie, Tak bywało przedtym wszędzie. Święta przedtym ludzie czcili, A przedsię wszytko zrobili; A ziemia hojnie rodziła, Bo pobożność Bogu miła.", "Wsi spokojna, wsi wesoła, Który głos twej chwale zdoła? Kto twe wczasy, kto pożytki, Może wspomnieć za raz wszytki?  Człowiek w twej pieczy uczciwie, Bez wszelakiej lichwy żywie; Pobożne jego staranie I bezpieczne nabywanie.",

• fraszki Jana Kochanowskiego (fragmenty) - poezja (fraszki), zabawne i mądre wieszyki o codziennych rzeczach - zdrowiu, miłości, przyjaciołach czy podróżach, cytaty: "Szlachetne zdrowie, Nikt się nie dowie, Jako smakujesz, Aż się zepsujesz.", "Co bez przyjaciół za żywot? Więzienie, W którym niesmaczne żadne dobre mienie.", "Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy, Próżno tu człowiek ma co mieć na pieczy. Zacność uroda, moc, pieniądze, sława, Wszytko to minie jako polna trawa",

• Barok - od końca XVI w. do połowy XVIII w. - przepych, silne emocje i dramatyzm:

• Kopciuszek Charles'a Perraulta (uzupełnienie),

• Oświecenie - od połowy XVIII w. do początków XIX w. (ok. 1822 r.) - rozum i nauka jako oświecenie umysłów:

• bajki Ignacego Krasickiego (uzupełnienie),

• satyry Ignacego Krasickiego (uzupełnienie),

• Mazurek Dąbrowskiego (Hymn Polski, uzupełnienie),

• Młoda Polska (Modernizm) - od ok. 1890 r. do 1918 r. - “sztuka dla sztuki”, symbolizm i ekspresjonizm:

• Chłopcy z Placu Broni Ferenca Molnára (całość) - powieść młodzieżowa, postać bardzo odważnego Nemeczka pokazuje, że honor i wierność zasadom są ważniejsze nawet niż życie, cytaty: "– No i co, dobrze było? Nemeczek podniósł na niego swoje duże, niebieskie oczy i odparł: – Dobrze – powiedział cicho i już głośniej dodał: – Było mi znacznie lepiej niż tobie, kiedy stałeś na brzegu i wyśmiewałeś się ze słabszego. I wolałbym siedzieć w tej wodzie po szyję nawet do nowego roku, niż knuć z wrogami moich przyjaciół. […] I choćbyście mnie zapraszali, przypochlebiali się, a nawet dawali prezenty, nie chcę mieć z wami nic wspólnego. […] Nie boję się nikogo z was. A gdy przyjdziecie do nas, na Plac Broni, zabrać nam naszą ziemię, to będziemy na was czekać. I pokażę wam, że kiedy będzie nas dziesięciu, tyle samo co was, to zupełnie inaczej porozmawiamy. teraz jestem tu sam. Łatwo było mnie pokonać! Silniejszy zawsze wygrywa. […] W dziesięciu łatwo stawać przeciw jednemu. […] ja nigdy nie będę zdrajcą, jak ten ktoś, kto stoi wśród was, o… tam… W tym momencie wyciągnął rękę i wskazał na Gereba, któremu śmiech uwiązł w gardle. Światło latarni padło na ładną, jasną głowę Nemeczka, oświetliło ociekające wodą ubranie. Odważnie, dumnie i ze spokojem patrzył Nemeczek Gerebowi prosto w oczy, a ten poczuł nagle jakiś ogromny ciężar na duszy. Spochmurniał i opuścił głowę. W tym momencie wszyscy umilkli i zapadła cisza niczym w kościele.", "Poważni korespondenci wojenni, którzy brali udział w prawdziwych bitwach, powiadają, że największym niebezpieczeństwem w czasie bitwy jest zamieszanie. Wodzowie bardziej boją się choćby małego zamieszania, które w ciągu kilku sekund może przerodzić się w panikę, niż setek armii.", "Czerwone koszule, czując swoją zgubę, przestawały szanować reguły walki. Reguły były dobre dopóty, dopóki wierzyli, że i uczciwie walcząc, potrafią pokonać przeciwnika.",

• Syzyfowe Prace Stefana Żeromskiego (fragmenty) - powieść psychologiczna, opowieść o dorastaniu w czasach zaborów i oporze młodzieży przeciw rusyfikacji, która koniec końców nie ma żadnego sensu, cytaty: "Nauka jest jak niezmierne morze... Im więcej jej pijesz, tym bardziej jesteś spragniony. Kiedyś poznasz, jaka to jest rozkosz. Ucz się tylko, co jest sił w tobie, żeby jej zakosztować.", "Po cóż to wszystko ludzie robią, po co czynią dobrowolnie na złość słabszym spośród siebie, dzieciom? Toż to jest pomoc udzielona młodości przez wiek i rozum dojrzały? Nic, tylko mściwe, obłudne a umyślne łganie, gdzie się da, podstawienie nogi, żebyś upadł i żebyś się rozbił. A ty wierzysz, że wykujem lemiesze z pałaszy skrwawionych...", "Trza było skazać na śmierć tę miłość, od której serce pęka, jakby zbielałem w ogniu żelazem wypalić wszystko aż do ostatniego wspomnienia.",

• Dwudziestolecie Międzywojenne - od 1918 r. do 1939 r. - fascynacja nowoczesnością i awangarda:

• Hobbit, albo tam i z powrotem J.R.R. Tolkiena (całość) - powieść fantasy, mądra opowieść o życiowej przygodzie Bilbo Bagginsa i niebezpiecznej wyprawie oraz przemianie wewnętrznej tytułowego hobbita podczas tej karkołomnej podróży, cytaty: "Bogacze powinni by mieć litość i niezależnie od zobowiązań wspierać w biedzie tych, którzy im okazali życzliwość w potrzebie.", "Coś, przed czym w świecie nic nie uciecze, Co gnie żelazo, przegryza miecze, Pożera ptaki, zwierzęta, ziele, Najtwardszy kamień na mąkę miele, Królów nie szczędzi, rozwala mury, Poniża nawet najwyższe góry." (zagadka, której rozwiązanie to czas), "Póki życia, póty nadziei, jak mawiał mój ojciec.",

• Tędy i Owędy Melchiora Wańkowicza (uzupełniające),

• Literatura Wojenna (od 1939 r. do 1945 r.) i Współczesność (od 1945 r. do teraz, w tym PRL i czas po 1989 r.) - dramat wojny, dokumentalizm, realizm i różnorodność:

• Mały Książę Antoine’a de Saint-Exupéry’ego (całość) - powieść filozoficzna, pełna symboli opowieść o miłości, przyjaźni i tym, co naprawdę ważne, cytaty: "Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu.", "Jesteś na zawsze odpowiedzialny za to, co oswoiłeś.", "Dla całego świata możesz być nikim, dla kogoś możesz być całym światem.",

• Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego (całość) - literatura faktu (to prawdziwe wydarzenia), opowieść o patriotyzmie młodych ludzi i ich ogromnym poświęceniu, bo oddali za ojczynznę swoje życie, cytaty: "A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec…", "Posłuchajcie opowiadania o Alku, Rudym, Zośce i kilku innych cudownych ludziach. o niezapomnianych czasach 1939–1943 roku, o czasach bohaterstwa i grozy. Posłuchajcie opowiadania o ludziach, którzy w tych niesamowitych latach potrafili żyć pełnią życia, których czyny i rozmach wycisnęły piętno na stolicy oraz rozeszły się echem po kraju, którzy w życie wcielić potrafili dwa wspaniałe ideały: BRATERSTWO i SŁUŻBĘ.", Umiejętność znoszenia niepowodzeń jest wielką i ważną umiejętnością. Oczywiście, jeśli towarzyszy jej zdolność i chęć do wyciągania nauki z porażek.",

• Akademia Pana Kleksa Jana Brzechwy (całość) - powieść - pamiętnik z elementami groteski, humorystyczna opowieść o wyobraźni, nauce jako przygodzie i zabawie, cytaty: "Pamiętajcie, chłopcy, że nie będę was uczył ani tabliczki mnożenia, ani gramatyki, ani kaligrafii, ani tych wszystkich nauk, które są zazwyczaj wykładane w szkołach. Ja wam po prostu pootwieram głowy i naleję do nich oleju.", "Lekcje rozpoczynają się o siódmej rano. Nigdzie chyba chłopcy nie uczą się tak chętnie, jak w Akademii pana Kleksa. Przede wszystkim nigdy nie wiadomo, co pan Kleks danego dnia wymyśli, a po wtóre – wszystko, czego się uczymy, jest ogromnie ciekawe i zabawne.", "Myślę, że sam pan Kleks powstał z takiego właśnie rozgniecionego atramentowego kleksa i dlatego tak się nazywa.",

• Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa C.S. Lewisa (całość) - powieść fantasy, główne motywy to walka dobra ze złem, dojrzewanie w trudnych czasach oraz siła przyjaźni, cytaty: "– Ale co to wszystko znaczy? – spytała Zuzanna, kiedy już ochłonęły trochę z wrażenia. – To znaczy – odpowiedział Aslan – że chociaż Czarownica zna Wielkie Czary, są czary jeszcze większe, o których nie wie. Jej wiedza sięga tylko początków czasu. Gdyby jednak potrafiła sięgnąć nieco dalej, w bezruch i ciemność sprzed początków czasu, poznałaby inne zaklęcie. Dowiedziałaby się, że kiedy dobrowolna ofiara, która nie dopuściła się żadnej zdrady, zostanie zabita w miejsce zdrajcy, Stół rozłamie się i sama Śmierć będzie musiała cofnąć swe wyroki.", "Kto raz został królem w Narnii, na zawsze nim pozostanie.", "– A więc on jest groźny? – zapytała Łucja. – Groźny? – powtórzył pan Bóbr. – Nie słyszałaś, co powiedziała moja żona? Oczywiście, że jest groźny. Ale jest dobry. Powiedziałem wam, że on jest Królem.",

• Kajko i Kokosz. Szkoła Latania Janusza Christy (komiks, całość) - komiks z elementami fantastycznymi i humorystycznymi, tutaj również znajdziemy walkę dobra ze złem, siłę przyjaźni, a także walkę ze swoimi słabościami, potęgę współpracy i lojalności oraz dystans do władzy i autorytetów, cytaty: "Pole, las, woda, wieś… Nadszedł czas – miotło nieś", "Każde pianie jest mu sygnałem do posiłku." (o Kokoszu), "Nie mogę spokojnie patrzeć, jak cierpisz.",

• Artysta Sławomira Mrożka (fragmenty) - bajka, tutaj autor uczy nas, że przesadna ambicja może poprowadzić nas na manowce, trzeba być świadomym swoich talentów, ale i ograniczeń, cytaty: "Owszem, nieźle, ale są lepsze lwy od pana. Gdyby pan się zgodził na koguta, to co innego. Wtedy mógłbym pana zaangażować.- Ja dla pana przyjemności nie będę udawał ptaka - obraził się Kogut.", "Co ci strzeliło do głowy, dlaczego chciałeś grać lwa?- Jak to, dlaczego... - odpowiedział za niego Lis. - Czy widziałeś, kiedy artystę bez ambicji?", "Kogut przeczytał ogłoszenie: Potrzebujemy zwierząt - Cyrk".- Zgłoszę się - powiedział, składając gazetę. - Zawsze chciałem być artystą.",

• Mikołajek René Goscinnego i Jeana-Jacques'a Sempégo (uzupełnienie).

Na koniec małe wyjaśnienie - cytaty macie podane do wszystkich lektur obowiązkowych, zarówno tych, które trzeba znać w całości, jak i we fragmentach. Jedynie do pozycji uzupełniających nie dałam żadnych cytatów, ponieważ znajomość tych utworów nie jest wymagana. Za to można się do nich odnieść na egzaminie ósmoklasisty, np. w wypracowaniu, więc warto się z nimi zapoznać. 

To tyle ode mnie na dziś. Wszystko zrozumiałe? Jeśli coś jest niejasne, albo potrzebujecie dodatkowych informacji, piszcie w komentarzach!