Szach-mat w 5 językach! Tak możecie uczyć się języków obcych podczas partii królewskiej gry. Polecajki książkowe i nie tylko

W poniedziałek, 20 lipca będziemy obchodzić Międzynarodowy Dzień Szachów. Z tej okazji pokusiłam się o artykuł, w którym pokażę wam, jak w łatwy (i niemal darmowy) sposób uczyć się języków obcych, grając w królewską grę, czyli szachy właśnie. 

Sama zaczęłam wcześnie, chyba mając już 4 lata, grać nauczył mnie tata. Potem gdzieś w połowie szkoły średniej przestałam. Wróciłam do szachów po kilkunastu latach przez przypadek - pod koniec września 2025 roku Duolingo dodało do listy właśnie królewską grę. I nie mogłam nie skorzystać. 😁 A to dopiero początek tego, co o szachach chcę wam powiedzieć.

---

Jak jest szachowa wieża po angielsku? Na pewno nie Tower!

Jak wspomniałam powyżej, nauka gry w szachy jest możliwa za darmo z aplikacją Duolingo. Sama tak ćwiczę, choć fakt, nie uczę się od zera, tylko zaczęłam od wyższego pułapu. Obecnie jestem już w ostatnim, 7 dziale na temacie 21. Wy możecie zacząć też kompletnie od zera, Duolingo umożliwia dość spersonalizowaną naukę. Stąd zachęcam do rozpoczęcia przygody z królewską grą w ten sposób. Za darmo poznacie różne manewry, a do tego poćwiczycie angielski, ale po kolei. 

Aby było wam łatwiej, to przygotowałam przejrzyste tabelki z podstawowym  słownictwem szachowym w 5 językach - angielskim, niemieckim, hiszpańskim, francuskim i włoskim. W pierwszej znajdziecie nazwy figur i podstawowych elementów gry, a w drugiej najważniejsze manewry i pojęcia szachowe. Oto one:

Nazwa elementu	Angielski	Niemiecki	Hiszpański	Francuski	Włoski
szachy	chess	das Schach	el ajedrez	les échecs	gli scacchi
pion	pawn	der Bauer	el peón	le pion	il pedone
wieża	rook	der Turm	la torre	la tour	la torre
goniec/laufer	bishop	der Läufer	el alfil	le fou	l'alfiere
koń/skoczek	knight	der Springer	el caballo	le cavalier	il cavallo
królówka/ hetman	queen	die Dame	la dama	la dame	la donna
król	king	der König	el rey	le roi	il re
szachownica	chessboard	das Schachbrett	El tablero de ajedrez	l'échiquier	la scacchiera

Kilka ciekawostek językowych co do nazw figur (bierek) szachowych:

• W języku angielskim goniec (laufer) to bishop, czyli dosłownie biskup, a koń to knight - rycerz.

• Po niemiecku goniec to der Läufer, czyli nasze laufer, a pochodzi od czasownika laufen - biegać.

• Der Hetman to po niemiecku dowódca, czyli właśnie hetman.

• Po francusku le fou to goniec szachowy, ale też królewski błazen i szaleniec, wariat.

I wyjaśnienie, która bierka szachowa jak się porusza i co trzeba o niej wiedzieć:

• pion - warty 1 punkt, porusza się TYLKO do przodu i wyłącznie o jedno pole (wyjątki: pierwszy ruch piona może być o dwa pola, to samo z en passant, biciem w przelocie), a bije na boki (na ukos), nie może się cofać, jak dotrze na przeciwległy kraniec planszy może zostać zamieniony na dowolną figurę z tych, które przeciwnik nam wcześniej zbił. Chyba, że gracie cyfrowo, to wtedy możecie mieć i np. dwie królówki na raz. 😁

• skoczek (konik) - warty 3 punkty, jako jedyny porusza się po L i jako jedyny może przeskakiwać przez inne bierki,  może się też cofać, co ciekawe pierwotnie, w indyjskiej wersji były to… słonie. Do dziś właśnie słoniami nazywają się te figury w języku rosyjskim i ukraińskim.

• goniec (laufer) - warty 3 punkty, porusza się po ukosie o dowolną liczbę pól, może się cofać.

• wieża - warta 5 punktów, porusza się w lini prostej poziomo lub pionowo, o dowolną liczbę pól, może się cofać.

• królówka (hetman) - najcenniejsza figura, warta 9 punktów, porusza się zarówno po ukosie, jak i w linii prostej o dowolną liczbę pól, takie połączenie wieży z laufrem, może się cofać.

• król - warty około 4 punktów (między 3.5 a 5), porusza się tylko o jedno pole (wyjątek - roszada, wtedy o dwa), za to zarówno w pionie, jak i w poziomie, jako jedyny nie może zostać zbity, za to można go szachować innymi figurami, gdy król nie może ani uciec, ani zbić pionka ani zostać niczym zasłonięty, to jest wówczas szach-mat, czyli koniec gry. W Duolingo jak jest szach-mat to przegrany król wybucha, co fajnie wygląda. 😁

Najważniejsze manewry i pojęcia szachowe w 5 językach:

Nazwa manewru	Angielski	Niemiecki	Hiszpański	Francuski	Włoski
szach	check	das Schach	el jaque	l'échec au roi	il scacco
szach-mat	checkmate	das Schachmatt	el jaque mate	l'échec et mat	il scacco matto
zbicie pionka	capture	schlagen	capturar	capturer	catturare
bicie w przelocie	en passant	das En passant	la captura al paso	la prise en passant	la presa en passant
pat	stalemate	das Patt	el ahogado	le pat	il stallo
roszada	castling	die Rochade	el enroque	la roque	l'arrocco
promocja (gdy pion dotrze do końca szachownicy)	promotion	die Umwandlung	la coronación	la promotion	la promozione

Czas na małe wyjaśnienie szachowe:

• en passant - to bicie w przelocie, nazwa pochodzi z języka francuskiego i w wielu językach nie jest tłumaczona, w tym w angielskim.

• pat - to szachowy remis, gdy nie ma wygranej ani przegranej, a król nie jest szachowany.

• roszada - zamiana króla i wieży miejscami, dozwolona tylko na początku partii, gdy ani król ani wieża nie wykonały jeszcze żadnego ruchu, między nimi jest miejsce (brak konia/skoczka i gońca/laufra), a sam król nie jest szachowany.

• promocja - po hiszpańsku koronacja, czyli moment, gdy pion dotrze do końca planszy po stronie przeciwnika (piony nie mogą się cofać, idą tylko do przodu, a biją na boki, po ukosie), można wówczas zmienić owego piona na inną bierkę, z tych, które zostały wcześniej nam zbite, zwykle wybiera się królówkę/hetmana, stąd ta hiszpańska koronacja zapewne. 😁

Dobrze, pojęcia szachowe wyjaśnione, to teraz czas na źródła wiedzy, abyście mogli rozwijać swoje umiejętności. 

---

Jak uczyć się gry w szachy? Oto polecajki książkowe i przydatne strony www

Moje polecajki zaczniemy od stron www, bo jest ich mniej:

• chess.com - największa, międzynarodowa strona o szachach, są tu artykuły z informacjami i wyjaśnieniami, można też grać z botami, są zadania szachowe do rozwiązywania i ćwiczenia, a nawet możliwość oglądania zawodów szachowych online. Czyli wszystko, czego może chcieć miłośnik królewskiej gry.

• szachy.edu.pl - polska strona o szachach - można grać jako uczeń, nauczyciel czy instruktor, są też artykuły z informacjami, a nawet szachowe memy i żarty. Zdecydowanie miejsce do odwiedzenia dla fana królewskiej gry.

Dobrze, teraz czas na szachowe książki. Oto ich lista (wszystkie znajdziecie na Legimi):

• pozycje w języku polskim: seria autorstwa Jerzego Konikowskiego, absolutna klasyka, kojarzę jego książki z miejskiej biblioteki (lub podobne), są to: "Nauka gry w szachy", "Szybkie zwycięstwa" oraz "Szachy dla przyszłych mistrzów", w tych pozycjach opisane są różne szachowe manewry z prawdziwych partii, które kiedyś rozegrano, autor używa najpierw ilustracji, a potem oznaczeń szachowych, które też warto znać. Tłumaczy popularne błędy i jak ich uniknąć. Przy czym nie tłumaczy nazw pionków ani tego jak się poruszają, to książki dla tych, którzy znają absolutne podstawy i chcą podszlifować umiejętności, a nawet rozważają udział w zawodach.

• pozycje w języku angielskim (dobre do ćwiczenia języka angielskiego czytaniem w oryginale):

• "Play chess in 10 minutes", Brian Byfield - książka dla bardzo początkujących, niezwykle zabawna i przyjemnie napisana, wyjaśnia krok po kroku jak grać w szachy, nie brakuje tu też wyjaśnienia takich pojęć jak en passant (bicie w przelocie) czy roszada, ma ilustracje objaśniające, a do tego szachowe żarty obrazkowe, które humorystycznie wyjaśniają zasady rządzące królewską grą, np. rozmowa dwóch królówek: - Wszyscy królowie są tacy sami. - Tak, bezcenni, ale i bezużyteczni. 😁Idealna pozycja dla dzieci.

• "Improve your chess in 7 days", Gary Lane - prosta i przyjemna książka o nauce gry w szachy, a konkretnie stawaniu się w nich coraz lepszym, są tu opisane różne triki, blefy i manewry, nie brakuje ilustracji i obszernych wyjaśnień co i jak. Idealna pozycja dla początkujacych.

• "Chess exercices for beginners", Jonathan Hari - prosta i krótka książka, w której znajdziecie wszystko, czego potrzebują początkujący - wyjaśniemie podstawowych zasad, mata, pata, roszady, widełek (tak, jest taki manewr) i wielu innych. Wady? Niestety o ile język jest prosty, a książka nawet przyjemna w odbiorze, to nie ma tu ani jednej ilustracji, która pomogłaby w zwizualizowaniu sobie tychże manewrów. 

• "How to win at chess", Jonathan Hari - druga część powyższej pozycji, tym razem dla bardziej zaawansowanych graczy, autor opisuje (nadal przystępnym językiem) trudniejsze manerwy i koncepcje, które mają zaprowadzić gracza do zwycięstwa. I ponownie jak w część pierwszej, tu też brak jakichkolwiek ilustracji, które ułatwiłyby wyobrażenie sobie danego manewru.

• "How to play the Middle Game in Chess", John Littlewood - w tej pozycji znajdziecie manewry i sztuczki na rozwinięcie gry w szachy, czyli na sam środek partii. Pozycja dla bardziej zaawansowanych graczy.

• "Chess openings", Mike Basman - ta książka omawia manewry i triki na rozpoczęcie partii szachów, bo jak wiemy dobry początek to połowa sukcesu. To również pozycja dla tych bardziej doświadczonych szachistów. Zawiera ilustracje i obszerne wyjaśnienia.

• "Transpo Tricks in Chess", Andrew Soltis - książka dla zaawansowanych szachistów, opisuje manewry i sztuczki na różne etapy gry, ma ilustracje i szczegółowy opis trików. 

I to by było na tyle ode mnie. Pamiętajcie, że najlepsza nauka gry w szachy to właśnie rozgrywanie kolejnych partii. Możecie grać w Duolingo (z botem, jak i z innymi graczami), na stronie chess.com, jak też fizycznie (o ile macie możliwość), a nawet na czytniku ebooków. Mój ma wbudowane szachy z trzema poziomami trudności. Może też tak macie? Sprawdźcie i… grajcie! A w komentarzach piszcie, na jakim poziomie jesteście w szachach!