Jakie zagadnienia trzeba opanować na maturę z języka polskiego rozszerzonego? Oto lista tego, co koniecznie musicie wiedzieć i umieć na ten egzamin

Dzisiaj zajmiemy się wymaganiami na maturę z języka polskiego na poziomie rozszerzonym, bo z mediów społecznościowych wiem, że materiałów jest jak na lekarstwo. W tym artykule znajdziecie listę lektur, wszystkie istotne informacje o wypracowaniu (liczbę dopuszczalnych błędów, ile słów musi mieć, jakie mogą to być formy wypowiedzi, czego absolutnie nie wolno używać jako lektury etc.) oraz listę zagadnień, które musicie znać z moim komentarzem. Z taką bazą wiedzy na pewno zdobędziecie dużo punktów.

---

Lektury na polski rozszerzony i co trzeba wiedzieć o wypracowaniu na tym poziomie

Zaczniemy od listy lektur, która na poziomie rozszerzonym obejmuje zarówno pozycje z podstawowego, całą poezję (tak, możecie odwołać się do dowolnego wiersza jako kontekstu lub innego utworu literackiego), jak i te typowo na rozszerzenie. Poniżej cała lista tych drugich z podziałem na te, które musicie znać w całości i te, przy których wystarczą fragmenty:

• W całości:

• Jan Kochanowski - Treny (jako cykl poetycki),
• William Szekspir - Hamlet,
• Juliusz Słowacki - Kordian,
• Michaił Bułhakow - Mistrz i Małgorzata,
• Stanisław Ignacy Witkiewicz - Szewcy,
• Bruno Schulz - wybrane opowiadania z tomu Sklepy cynamonowe,
• Tadeusz Konwicki - Mała Apokalipsa,
• Janusz Głowacki - Antygona w Nowym Jorku,
• Sławomir Mrożek - wybrane opowiadanie (polecam Wesele w Atomicach),
• wybrany esej Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Zbigniewa Herberta
• realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska (wybierzcie jedną):

• Mikołaj Gogol - Martwe dusze,
• Gustaw Flaubert - Pani Bovary,
• Honoré de Balzac - Ojciec Goriot,
• Charles Dickens - Klub Pickwicka (zachęcam do tej, jest bardzo zabawna i przyjemna).

• We fragmentach:

• Homer - Odyseja,
• Dante Alighieri - Boska Komedia,
• Franz Kafka - Proces.

Musicie też pamiętać, że nie możecie się odwoływać do czegokolwiek, co przyjdzie wam na myśli. Na rozszerzeniu z polskiego zakazane są:

• ❌komiksy (może być kontekstem),
• ❌powieści obrazkowe (też tylko kontekst),
• ❌mangi (wyłącznie kontekst),
• ❌scenariusze filmowe (jak wyżej - kontekst),
• ❌gry komputerowe (ponownie - jedynie kontekst),
• ❌zbiory mitów inne niż Mitologia Jana Parandowskiego (chyba, że jako kontekst),
• obcojęzyczne piosenki i utwory literackie, których nie przetłumaczono na język polski - zakazane całkowicie.

Okej, to teraz najważniejsze informacje o samej maturze z języka polskiego na poziomie rozszerzonego. Przede wszystkim ten egzamin składa się wyłącznie z wypracowania. Pisząc je, musicie pamiętać o tym zasadach:

• Długość co najmniej 400 słów - w krótszych pracach oceniane jest tylko spełnienie formalnych warunków polecenia (jeden punkt) oraz kompetencje literackie i kulturowe (16 punktów), co oznacza stratę pozostałych 18 punktów, czyli ponad połowy z całej puli 35 punktów.

• Forma wypowiedzi -  wypowiedź argumentacyjna, czyli do wyboru: rozprawka, szkic krytyczny, przemówienie, list otwarty, artykuł bądź esej.

• Trzeba powołać się na trzy utwory literackie, w tym choć jedną lekturę obowiązkową.

• Wybrane dzieła literackie muszą reprezentować co najmniej dwie epoki historycznoliterackie.

• Praca musi zawierać jeden kontekst - do wyboru: historycznoliteracki, teoretycznoliteracki, literacki, biograficzny, kulturowy, mitologiczny, biblijny, religijny, historyczny, filozoficzny, egzystencjalny, polityczny bądź społeczny.

• Trzeba przywołać (i rozwinąć) przynajmniej dwa argumenty. Poniżej filmik od CKE o argumentowaniu w wypracowaniu maturalnym:

A tutaj o komponowaniu samej treści pracy z języka polskiego:

A ile błędów możecie zrobić na języku polskim rozszerzonym? Bardzo mało:

• Ortografia:

• 2 punkty - praca bezbłędna, osoby z dostosowaniami maksymalnie 4 błędy.
• 1 punkt - 1-2 błędy, osoby z dostosowaniami maksymalnie 5-6 błędów.
• 0 punktów - 3 lub więcej błędów, osoby z dostosowaniami 7 lub więcej błędów.

• Interpunkcja:

• 2 punkty - praca bezbłędna lub do 5 błędów, osoby z dostosowaniami maksymalnie 10 błędów.
• 1 punkt - 6-10 błędów, osoby z dostosowaniami maksymalnie 11-20 błędów.
• 0 punktów - 11 lub więcej błędów, osoby z dostosowaniami 21 lub więcej błędów.

Dobrze, sprawy organizacyjne omówione, to czas na to, co najistotniejsze, czyli zagadnienia, które musicie znać na polski rozszerzony.

---

Zagadnienia na maturę rozszerzoną z języka polskiego. Bez tego ani rusz przy pisaniu wypracowania

Aby bez problemu napisać wypracowanie na języku polskim rozszerzonym, musicie być erudytami i mieć pojęcie o wielu zagadnieniach językowych i historycznych. A oto lista tych, które musicie znać na pewno:

• Konwencje literackie i ich przemiany: baśniowa, oniryczna, turpistyczna, nadrealistyczna i postmodernistyczna.

• Środki wyrazu artystycznego (i ich funkcje), np.: aliteracja, paronomazja, kontaminacja, metonimia, synekdocha, synestezja, odmiany inwersji czy gradacja. 

• Pojęcia i ich znaczenie dla utworu literackiego: aluzja literacka, parafraza, parodia, trawestacja, archetyp, synteza sztuk, mitologizacja i demitologizacja, paraboliczność, utopia i antyuptopia, heroizacja i deheroizacja, autobiografizm.

• Synkretyzm rodzajowy i gatunkowy.

• Warstwa semantyczna i semiotyczna tekstu.

• Główne style w architekturze i sztuce.

• Grupy i pokolenia literackie, w tym założenia programowe różnych epok.

• Cechy prądów literackich i artystycznych oraz ich funkcje.

• Różne typy dowodzenia w wypowiedzi - indukcyjne, dedukcyjne i sylogizmy.

• Refleksja egzystencjalna i poglądy filozoficzne.

• Sposoby kreowania bohaterów literackich, narracji i przestrzeni i ich wpływ na świat przedstawiony.

Wszystkie te elementy pochodzą z oficjalnych materiałów CKE, w tym z informatora do języka polskiego na poziomie rozszerzonym, więc nie jest to mój wymysł. Śmiało możecie się przygotowywać do matury, korzystając z tej listy. A dodatkowo mam kilka rad od siebie:

• ✅Zacznijcie przygotowania do egzaminu już teraz - macie dużo czasu na ewentualne nadrobienie zaległości i lektur.

• ✅Przeczytajcie uważnie lektury - zarówno te z poziomu podstawowego, jak i rozszerzonego, zacznijcie od tych najdłuższych, bo teraz macie najwięcej czasu i sił. Z kolei te najkrótsze zostawcie na koniec, i tak szybko się z nimi uporacie. Najlepiej czytajcie w całości, a jeśli musicie, to wspierajcie się dobrymi i szczegółowymi opracowaniami.

• ✅Łączcie lektury w pakiety - dzielcie je ze względu na motywy, ale też pojęcia wyżej wymienione, które je łączą, np. utopia i antyutopia etc.

• ✅Przypomnijcie sobie style w sztuce, architekturze i nurty filozoficzne w różnych epokach - tu również dzielcie sobie na pakiety, np. antyk (starożytność), średniowiecze itp.

• ✅Ćwiczcie pisanie wypracowań zgodnie z wymaganiami egzaminacyjnymi - 400 słów to około 1,5 strony A4, jeśli tyle napiszecie, to limit osiągnięty, możecie też napisać całe dwie strony lub więcej, byle tekst miał sens i był poprawny. Prace dajcie do sprawdzenia nauczycielowi, ewentualnie wykorzystajcie AI. Tylko żeby sztuczna inteligencja nie zaczęła pisać wypracowań za was! Na maturze nie będzie Internetu i AI, pamiętajcie o tym.

• ✅Róbcie mapy myśli i sketchnotki podczas w ramach nauki powyższych zagadnień - wypracowanie na polskim rozszerzonym to szczegółowa analiza tekstu literackiego, więc, takie łączenie pojęć i wątków ze sobą bardzo się wam przyda, wykorzystajcie to. 

I to właściwie tyle w kwestii zagadnień i wymagań na rozszerzeniu z języka polskiego. Myślę, że z taką listą łatwiej wam będzie przygotowywać się do egzaminów. Poza tym śledźcie mojego bloga, bo będę wrzucała tu omówienia różnych form wypowiedzi, wyjaśnienia pojęć i innych zagadnień z języka polskiego na obu poziomach. A w komentarzach piszcie, czego konkretnie potrzebujecie, to będzie mi łatwiej planować kolejne posty! 😄

---

Najczęściej zadawane pytania (FAQ) - Matura z języka polskiego rozszerzonego

• Czy na maturze rozszerzonej z polskiego jest część testowa?
  Nie. Egzamin maturalny z języka polskiego na poziomie rozszerzonym składa się wyłącznie z napisania jednego wypracowania na wybrany temat. Nie ma tu arkusza z pytaniami otwartymi ani testem historycznoliterackim.

• Ile słów musi mieć wypracowanie na polskim rozszerzonym?
  Praca musi liczyć co najmniej 400 słów. Napisanie krótszego tekstu wiąże się ze stratą aż 18 punktów (z 35 możliwych), ponieważ ocenione zostaną wyłącznie formalne warunki polecenia oraz kompetencje literackie i kulturowe.

• Czy w wypracowaniu na rozszerzeniu można odwołać się do filmu lub gry?
  Gry komputerowe, filmy, komiksy czy mangi mogą posłużyć wyłącznie jako kontekst (np. kontekst kulturowy). Głównym fundamentem Twojej argumentacji muszą być dzieła literackie - w wypracowaniu musisz przywołać co najmniej trzy utwory literackie, w tym minimum jedną lekturę obowiązkową.

• Ile błędów ortograficznych można zrobić, żeby nie stracić punktów?
  Aby otrzymać maksymalne 2 punkty za ortografię, praca musi być całkowicie bezbłędna (dla uczniów z dostosowaniami dopuszczalne są maksymalnie 4 błędy). Jeden błąd ortograficzny oznacza utratę 1 punktu, a 3 błędy i więcej oznacza wyzerowanie punktacji w tej kategorii.

---

Źródła:

• Informator CKE o egzaminie maturalnym z języka polskiego jako przedmiotu dodatkowego (część pisemna na poziomie rozszerzonym) od roku szkolnego 2024/2025,
• Materiał dodatkowy Zagadnienie: Rekomendacje dla uczniów opracowane przez egzaminatorów sprawdzających prace podczas badania diagnostycznego (z przykładami wysoko ocenionych prac),
• Materiał dodatkowy Zagadnienie: Argumentacja w wypracowaniu maturalnym,
• Materiał dodatkowy Zagadnienie: Cytat w temacie wypracowania na poziomie rozszerzonym.