Narodowe Czytanie 2026, czyli tajemniczne i wyjątkowe utwory literackie Adama Mickiewicza trafiają na tapet

W tym roku Narodowe Czytanie odbędzie się w sobotę, 5 września, a więc dzień wcześniej niż ostatnio. A co czytamy? Tym razem na tapet (tak dawniej nazywano stół, nie chodzi tu o żadną tapetę 😁) bierzemy "Dziady" Adama Mickiewicza, które mają cztery części, z których dwie są szkolnymi lekturami. Dlatego w tym artykule znajdziecie najważniejsze rzeczy: postacie, symbole i cytaty o tych wyjątkowych dziełach naszego wieszcza narodowego. A na końcu znajdziecie garść ciekawostek i dodatkowe materiały na ten temat.

---

"Dziady" Adama Mickiewicza mają cztery części. Te dwie trzeba znać na egzaminy

Adam Mickiewicz napisał wiele dzieł, dzisiaj zajmiemy się "Dziadami". Powstawały i były wydawane w latach 1823-1860, są to należące do epoki romantyzmu luźno powiązane ze sobą dramaty (sztuki teatralne) i dwa wiersze:

• Upiór (wiersz rozpoczynający II część "Dziadów").
• Dziady część II (wileńsko-kowieńskie, lektura na egzamin ósmoklasisty).
• Dziady część IV (wileńsko-kowieńskie).
• Dziady część III  - Ustęp (wiersz zaczynający dramat).
• Dziady część III (lektura na maturę).
• Dziady część I (opublikowane po śmierci autora i nieukończone).

My zajmiemy się II i III częścią tej serii sztuk teatralnych, bo te są najważniejsze i wymagane na języku polskim. 

---

Trzy przestrogi dla ludzi, czyli o czym są "Dziady" Cz. II? To trzeba wiedzieć

Najpierw omówimy drugą część "Dziadów", której znajomość jest wymagana na egzaminie ósmoklasisty. Zresztą przyda się też na maturze. A oto, co musicie wiedzieć:

• Miejsce akcji: kaplica.

• Czas akcji: noc Dnia Zadusznego.

• Najważniejsze Postacie:

• 🧓Guślarz - prowadzi obrzęd Dziadów, wzywa poszczególe duchy, rozmawia z nimi i je odsyła w zaświaty.
• 🧓Starzec - pomaga Guślarzowi podczas obrzędu.
• 👫Wieśniacy - mieszkańcy pobliskiej wsi, którzy obserwują Dziady, wśród nich jest między innymi matka Rózi i Józia oraz pasterka, która jest związana z Widmem.
• 👤 Widmo - ostatni, czwarty duch, mężczyzna, najprawdopodobniej samobójca, nie można go przegnać, uparcie i bez słowa podąża za jedną z wieśniaczek - pasterką. Bywa utożsamiany z Gustawem z IV i III części.
• 🕯️Józio i Rózia - dzieci, duchy lekkie, zmarły jako maluchy, więc nie zdążyły poznać cierpienia, chcą dwa ziarenka gorczycy jako namiastki cierpienia. Ich prośba zostaje spełniona i trafiają do nieba.
• 🕯️ Zosia - duch średni, była pasterką, zmarła jako młoda panna, niezamężna, nikogo naprawdę nie pokochała. Chce, by chłopcy chwycili ją za ręce i ściągnęli na chwilę na ziemię, lecz nic z tego. Jej kara ma potrwać jeszcze dwa lata, potem trafi do nieba.
• 🕯️Zły Pan - zmarły, okrutny właściciel wioski, duch ciężki, za swoje grzechy nie może przekroczyć progu kaplicy. Cierpi głód i pragnienie, bo wszystko zabierają ptaki, będące duchami jego dawnych poddanych. Nie trafi do nieba, bo nikt z jego żywych poddanych z dobrego serca go nie nakarmi ani nie napoi. Ptaki do tego nie dopuszczą.
• 🐦‍⬛Kruk - duch chłopa zachłostanego na śmierć za kradzież jabłek.
• 🦉Sowa - duch kobiety, która wraz z niemowlęciem przy piersi została wygnana na śnieg. Zamarła wraz z dzieckiem.

• Symbole:

• 🪢Kądziel - lekkość, nietrwałość i ulotność dzieciństwa i życia.
• 🫘Gorczyca - symbol cierpienia.
• 🌸Wianek - czystość, dziewictwo i niedostępność.
• 🔥Płonąca wódka - ogień grzechu, gwałtowność kary za niego i męki piekielne, które za niego czekają
• 👤Widmo - symbol romantycznej miłości potężniejszej niż śmierć.

• Cytaty (i zarazem przestrogi dla ludzi):

• "Kto nie doznał goryczy ni razu, ten nie dozna słodyczy w niebie" - życie ma wartość gdy znamy też smak bólu.

• "Kto nie był ni razu człowiekiem, temu człowiek nic nie pomoże" - jeśli nie będziemy dobrzy dla innych, oni dla nas też nie będą, to konsekwencja była nieczułym i okrutnym.

• "Kto nie dotknął ziemi ni razu, ten nigdy nie może być w niebie" - każdy musi w końcu dojrzeć i żyć dla innych, a nie obok nich.

Okej, teraz czas na omówienie części III "Dziadów", które przyda się wam na maturę. I to bardzo, bo jest do nich najwięcej - aż 9 - pytań jawnych. 

---

Martyrologia, nowatorska forma i Wielka Improwizacja, czyli "Dziadów" część III

Jak wspomniałam, trzecia część "Dziadów" jest nieodzowna na maturze z języka polskiego, bo jest wyjątkowa. Oto charakterystyczne cechy tego utworu:

• otwarta i swobodna kompozycja - autor zostawia tutaj odbiorcom pole do własnej interpretacji jego dzieła.
• fragmentaryczność  - konstrukcja utworu sprawia, że poszczególne części można traktować jako osobne całości.
• nieciągłość - kilkakrotnie zmienia się miejsce i czas akcji, autor zerwał z zasadą trzech jedności.

To teraz omówienie tej części dramatu Adama Mickiewicza, w której kluczową rolę gra mesjanizm, czyli Polska Chrystusem Narodów:

• Czas akcji: od 1. listopada 1823 r. (Wszystkich Świętych) i trwa mniej-więcej rok, kończy się w noc po Zaduszkach. Inne ważne daty to: Wigilia (zebranie więźniów w celi Konrada) i Boże Narodzenie (Wielka Improwizacja). 

• Miejsce akcji: Wilno - carskie więzienie w dawnym klaszorze, wiejski domek pod Lwowem, Warszawa, a także Petersburg (w Ustępie).

• Najważniejsze postacie:

• Konrad (pierwotnie Gustaw) - zmiana imienia to symbol przemiany wewnętrznej z romantycznego kochanka (Gustawa) w bojownika niepodległościowego (Konrada), chce walczyć o wolność ojczyzny i rodaków.
• Ksiądz Piotr - duszpasterz i spowiednik uwięzionych Polaków, którym pomaga, śni o tajemniczym zbawicielu Polski.
• Cichowski - torturowany i więziony młodzieniec, zaginął tuż po ślubie, jego historię opowiada Adolf Januszkiewicz. 
• Jan Rollison - torturowany spiskowiec, próbował popełnić samobójstwo.
• Senator Nowosilcow - namiestnik cara na Litwie, okrutnik marzący tylko o władzy, ma widzenie, w którym strata uznania cara to jego największy koszmar.

• Symbole:

• ⛓️Gustavus obiit – natus est Conradus - napis na ścianie celi, znak całkowitej przemiany duchowej bohatera.
• 🔢Liczba 44 - tajemnicze imię mesjasza Polski z widzenia Księdza Piotra.
• 🌪️Sen - prawdziwy stan ludzkiej duszy, moment, gdy racjonalna część mózgu jest wyłączona, a dobro i zło walczą ze sobą o duszę.
• 🦅Orzeł - sam Konrad, jego chęć wzniesienia się ponad ludzkość, jak też jego genialny umysł i duma.
• 🐦‍⬛Kruk - cenzura oraz carska (diabelska) opresja, która zasłania Konradowi widok na przyszłość i Boskie wyroki.
• ✝️Krzyż - symbol trzech zaborców (Rosja, Prusy, Austria) rozkładających ramiona nad Polską.
• ✝️Droga krzyżowa Polski - droga więźniów i skazańców na Sybir.
• 😶Gal - oznacza Francję, która jak Piłat „umywa ręce”, pozostawiając Polskę na pastwę losu.
• 👑Herod - Car Aleksander I, prześladowca polskiej młodzieży.
• 🔥Wewnętrzny, gorący ogień wewnątrz lawy - młodzi patrioci, symbol siły, zapału, miłości do ojczyzny i gotowości do walki.
• 🪨Zewnętrzna, zimna skorupa lawy - zdrajcy i konformiści - arystokracja, carscy lojaliści i urzędnicy).

• Cytaty:
• "A życie jego – trud trudów, A tytuł jego – lud ludów; Z matki obcej, krew jego dawne bohatery, A imię jego czterdzieści i cztery."

• "Gustaw umarł 1823, 1 listopada. Tu narodził się Konrad 1823, 1 listopada." - najważniejszy znak przemiany wewnętrznej bohatera, z wrażliwego kochanka w bojownika o polskość.

• "Ja kocham cały naród! – objąłem w ramiona, wszystkie przeszłe i przyszłe jego pokolenia."

• "Nasz naród jak lawa, z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa, lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi; Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi." - chyba najważniejszy cytat w III części "Dziadów", oznacza, że choć starzy Polacy mają gdzieś bunt i bez słowa sprzeciwu oddają ojczyznę zaborcom, to nie brakuje silnej młodzieży pełnej chęci do walki o kraj i przyszłość i do nich trzeba się przyłączyć."

• "Panie! czymże ja jestem przed Twoim obliczem? — Prochem i niczem". - tu przejawia się świadomość bohatera o jego własnej małości wobec świata.

• "Teraz duszą jam w moję ojczyznę wcielony; Ciałem połknąłem jej duszę, Ja i ojczyzna to jedno. Nazywam się Milijon — bo za milijony kocham i cierpię katusze."

• "Tak! zemsta, zemsta, zemsta na wroga, Z Bogiem i choćby mimo Boga!"

Omówienie obu lektur już za nami, to czas na ciekawostki i dodatkowe materiały z "Dziadów" Adama Mickiewicza.

---

Skąd Mickiewicz wziął liczbę 44? I skąd nazwa "Dziady"? Oto 5 ciekawostek o mickiewiczowskim dramacie

Zgodnie z obietnicą przed wami pięć ciekawostek o "Dziadach" Adama Mickiewicza oraz dodatkowe materiały. A oto i one:

• 🗓️ Dziwna kolejność - "Dziady" Adama Mickiewicza istotnie były pisane nie po kolei i też tak niechronologicznie wydawane - najpierw opublikowano część II, potem IV, następnie III, a I w ogóle zobaczyła światło dzienne dopiero po śmierci autora i nie została nigdy ukończona.

• ✍️Wyrzuty sumienia - głównym powodem powstania "Dziadów" były właśnie wyrzuty sumienia Adama Mickiewicza, bo nie mógł (z nieznanych powodów) wziąć udziału w powstaniu listopadowym, co bardzo przeżywał i nie mógł sobie tego darować.

• 🎩Liczba 44 - co (lub kogo) oznacza tajemnicze imię mesjasza Polski? Nie wiadomo, sam autor "Dziadów" udzielił trzech różnych odpowiedzi na to pytanie - za pierwszym razem odpowiedział, że 44 to on sam, potem, że chodzi o Andrzeja Towiańskiego, a za trzecim odparł: "Kiedy pisałem, wiedziałem; teraz już nie wiem". 

• 🪦 Obrzęd istniał naprawdę - opisane przez Adama Mickiewicza Dziady to prawdziwy obrzęd ku czci przodków z czasów przedchrześcijańskich. Wówczas organizowano na cmentarzach biesiady dla zmarłych, gdzie ważnymi pokarmami był chleb, jajka, kasza, miód czy mak. Co ciekawe, organizowano je dwa razy w roku - na jesieni (Dziady właśnie) i wiosną - Stado. Warto też wiedzieć, że echem tych obrzędów są dzisiejsze stypy urządzane po pogrzebach.

• 🚫Biały kruk - ze względu na silną carską cenzurę w XIX wieku nie wolno było mieć Dziadów, bo uznawano je za nośnik tożsamości narodowej, języka i pamięci historycznej. Co za tym idzie, najcenniejsze jest wrocławskie, pierwsze pełne wydanie mickiewiczowskiego dramaty z 1862 roku. Warto tu dodać, że pierwsze wydania “Dziadów” były naprawdę małe - miało ok. 11 × 17,5 cm. Wszystko po to by było łatwo książkę przewozić i zarazem ograniczyć koszty wydania, co w czasach zaborów było bardzo ważne.

Okej, na koniec mam też dla was trochę dodatkowych materiałów:

• nagranie ze spektaklu "Dziadów" - jest dostępne na stronie [Teatru Telewizji Polskiej].
• audiobook "Dziadów" - wszystkie 4 części znajdziecie do odsłuchania i przeczytania na portalu [Wolne Lektury].
• Zakładki do książek i inne materiały do pobrania - dla bibliotek na Czytanie Narodowe i nie tylko z [Lustra Biblioteki].

I to by było na tyle w kwestii Czytania Narodowego 2026 i "Dziadów" Adama Mickiewicza. W następnym artykule będą kolejne zadania z biznesu i zarządzania z informatora CKE, więc jeśli zdajecie ten przedmiot, to koniecznie śledźcie bloga! 😄

---

Źródła:

• Maciej Szargot, „CZTERDZIEŚCI I CZTERY”. HIPOTEZA, Polska Akademia Nauk (PAN) – analiza symboliki liczby 44.
• Prof. Alina Witkowska, prof. Ryszard Przybylski, Romantyzm, Wydawnictwo Naukowe PWN – opracowanie historycznoliterackie dramatu.
• Polskie Cmentarze - historia obrzędu Dziadów.
• Wolne Lektury – oficjalny tekst cyfrowy oraz opracowanie krytyczne Dziadów Adama Mickiewicza.
• Encyklopedia Teatru Polskiego / Teatr Telewizji – dane dotyczące dziejów inscenizacyjnych i wydań dramatów Mickiewicza.
• Tomasz Filipowicz, Historia. Literatura. Sztuka – kontekst historyczny zaborów i carskiej cenzury.
• Antykwariat Sobieski – opracowanie dotyczące pierwszych wydań dzieł Mickiewicza i historii rzadkich egzemplarzy (tzw. białych kruków).