Wigilia Bożego Narodzenia to wyjątkowy wieczór pełen symboli. Oto co oznaczają poszczególne elementy

Dziś 24 grudnia, czyli dla chrześcijan wigilia Bożego Narodzenia i zarazem ostatni dzień adwentu. W związku z tym opiszę wam symbolikę potraw i ozdób świątecznych, szczególnie choinkowych, które wywodzą się jeszcze z czasów przedchrześcijańskich. Omówię też harmonogram ubierania i rozbierania owej choinki, abyście już nie mieli więcej wątpliwości co i kiedy należy robić. No to zaczynamy! 

Kiedy ubieramy choinkę i do kiedy może stać w domu? Oto harmonogram ozdabiania świątecznego drzewka 

Zwyczaj ubierania choinki ma dwojakie pochodzenie. Po pierwsze nasi słowiańscy przodkowie przystrajali diducha (pierwszy zżęty podczas żniw snopek żyta, pszenicy bądź owsa) oraz podłaźniczkę (czubek drzewa iglastego - sosny, świerku bądź jodły, który wieszano pod sufitem). Sama choinka z kolei pojawiła się po raz pierwszy w XV lub XVI wieku w niemieckiej Alzacji. Stamtąd rozprzestrzeniła się na inne kraje. A kiedy konkretnie można ozdobić ową choinkę? Istnieją cztery tradycyjne terminy:

• 6 grudnia (mikołajki) - to popularnych termin strojenia świątecznego drzewka dla tych, którzy chcą się nim naprawdę nacieszyć;

• 8 grudnia (uroczystość Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny) - tego dnia ubierają choinkę Włosi;

• tydzień przed Bożym Narodzeniem - w tym terminie ubierają drzewko ci, którzy nie chcą tego robić zbyt wcześnie, ale zarazem nie chcą z tym czekać do świąt;

• 24 grudnia (wigilia Bożego Narodzenia i ostatni dzień adwentu) - to najbardziej tradycyjny dzień ubierania choinki zgodnie z chrześcijańską tradycją.

Przy czym nie można tu zapomnieć o tym, że choinkę trzeba też kiedyś rozebrać. I są na to trzy konkretne terminy:

• 6 stycznia (święto Trzech Króli) - w tym dniu już można rozbierać świąteczne drzewko, choć nie jest to obowiązkowe;

• pierwsza niedziela po 6 stycznia (Niedziela Chrztu Pańskiego) - to ostatni dzień liturgicznego Bożego Narodzenia i zarazem drugi termin na rozebranie choinki;

• 2 lutego (święto Matki Bożej Gromnicznej) - to ostateczny termin na rozebranie choinki i nieprzypadkowo - jest to koniec okresu bożonarodzeniowego w Kościele.

Każda ozdoba na choince ma (powinna mieć) znaczenie. Oto co symbolizują poszczególne dekoracje

Wspomniałam powyżej, że dawniej ozdabiano diduchy, podłaźniczki i na koniec choinki. A czym konkretnie je dekorowano? Oto lista ozdób i ich znaczenie (część pochodzi z książki "Magiczny Świat Słowian" Kamila Gołdowskiego z rozdziału "Życie cyklem rocznym się toczy"):

• jabłka - zdrowie i uroda, a w chrześcijaństwie symbol owocu z opowieści o Adamie i Ewie;

• orzechy - bogactwo i siły witalne;

• wypieki (ciasteczka, pierniczki etc.) - dostatek;

• świeczki (obecnie kolorowe lampki) - ochrona przed złymi mocami, mrokiem (ciemnością); 

• łańcuch (pierwotnie słomiany, dziś z papieru czy kolorowej folii bądź plastiku) - więzi rodzinne, w chrześcijaństwie grzech, a w czasach zaborów również zniewolenie kraju przez okupantów;

• światy (kule wykonane z białych lub kolorowych opłatków) - typowo polska ozdoba, oznaczają kulę ziemską, czyli nasz świat;

• dzwonki (współczesna ozdoba) - dobra nowina (narodzenie Chrystusa);

• aniołki (współczesna ozdoba) - opiekunowie domu i rodziny, czyli symboliczni aniołowie stróżowie;

• okrągłe bombki i inne ozdoby (współczesne dekoracje) - odnawiający się cykl przyrody;

• gwiazda (na czubku choinki, współczesna ozdoba) - w chrześcijaństwie oznacza gwiazdę betlejemską, która prowadziła trzech króli do dzieciątka Jezus;

• prezenty - dary, jakie trzej monarchowie podarowali małemu Jezuskowi.

• zieleń drzewka - życie.

Wigilia to również uroczysta wieczerza, czyli kolacja. Ona też jest pełna symboli i odniesień słowiańskich

W Polsce wigilijna wieczerza (czyli kolacja) co do zasady powinna składać się z 12 potraw, bo tyle jest miesięcy w roku, tylu było apostołów, jak też okres świąt trwa 12 dni (od Bożego Narodzenia do Trzech Króli). Jednak dawniej liczba dań zależała od zamożności - najbogatsi mieli po 11 - 12 potraw, mniej zamożni 9 (na cześć 9 chórów anielskich), a najbiedniejsi chłopi 5 - 7 (7, bo tyle jest dni w tygodniu). Przy czym wszystkie dania musiały zawierać wszystkie płody ziemi - warzywa, owoce, ryby, grzyby, nasiona i orzechy. Była to tym samym wróżba na przyszły rok i tego, jakie będą przyszłoroczne plony.

W tym miejscu trzeba dodać, że pierwotnie wigilia była ściśle powiązana z okazywaniem szacunku nieżyjącym przodkom. W jaki sposób? Przede wszystkim zostawiano dla zmarłych puste nakrycia na stole (niekiedy nawet przygotowywano całe takie stoły, bo tylu było nieżyjących przodków). Stąd wywodzi się dzisiejsza tradycja zostawiania pustego nakrycia dla zbłąkanego wędrowca. A to nie wszystko. Dla zmarłych przodków były takie produkty jak:

• kutia,

• groch,

• fasola,

• bób,

• owoce,

• grzyby,

• miód,

• mak

Poza tym nasi słowiańscy przodkowie wypiekali też szczodraki - bułeczki bądź placki o różnych kształtach i z farszem lub bez. Przy czym wielkość i ilość nadzienia była symbolem tego, jaki był w danym roku urodzaj. Gdy plony były obfite, to szczodraki były duże i z dużą ilością farszu. Z kolei w słabszych latach bułeczki (placki) były mniejsze i czasem bez nadzienia. Od tego wzięła się też pierwotna nazwa święta - Szczodre Gody. 

Na koniec opowiem jeszcze o sianku pod obrusem. Jak tłumaczy Kamil Gołdowski w książce "Magiczny Świat Słowian", na początku siano pokrywało cały stół, a nawet jego okolice. Była to ofiara dla czczonych wówczas bóstw - najprawdopodobniej Welesa, Mokoszy, Świętowita i Simargła. Siana używano też do przepowiadania przyszłości, głównie przyszłorocznych zbiorów, a także losów (zwłaszcza zdrowia) osoby, która wyciągała jedno źdźbło. Ta wróżba przetrwała bardzo długo, a zapewne nadal jest praktykowana w niejednym domu.