Co oznaczają nazwy miesięcy i dni tygodnia po polsku i w językach europejskich? Są związane z rolniczym kalendarzem, ale też z religią
Zastanawialiście się kiedyś, co oznaczają nazwy dni tygodnia i miesięcy? Zapewne tak, a dzisiaj dowiecie się, co konkretnie. I to zarówno te polskie, jak i obcojęzyczne - angielskie, niemieckie, hiszpańskie, francuskie i włoskie. Poza tym wyjaśnię wam, dlaczego dni tygodnia jest akurat siedem oraz jak brzmiały staropolskie nazwy miesięcy. Zapraszam do lektury, która z pewnością was zaskoczy!
---
Jakie tajemnice kryją nazwy dni tygodnia oraz miesięcy? W języku polskim są związane z kalendarzem rolniczym, a obcojęzyczne z rzymskim
Zgodnie z obietnicą, dzisiaj zajmę się pochodzeniem nazw dni tygodnia i miesięcy w języku polskim, a także pięciu popularnych językach europejskich i po łacinie. To jest o tyle istotne, że łacińskie nazwy wyjaśniają nie tylko pierwotne znaczenie, ale i również to, dlaczego dni tygodnia jest właśnie siedem. Szczególnie że na początku w języku polskim było ich tylko pięć. Dwa kolejne doszły dopiero po przyjęciu chrześcijaństwa. Zresztą zobaczcie sami.
---
Co oznaczają nazwy dni tygodnia i dlaczego jest ich akurat siedem? To wszystko ma wyjaśnienie i to całkiem proste
Po polsku znaczenie nazw dni tygodnia jest ściśle związane z ich nazwami. Przy czym trzeba pamiętać, że pierwotnie to niedziela była pierwszym dniem tygodnia, a jej nazwa pochodzi od "nie działać, czyli nic nie robić. To jeden z dwóch dni, które doszły do listy w związku z przyjęciem chrześcijaństwa. Jak tłumaczy autorka serwisu milenaconlavaligia.pl, drugim jest sobota, która wywodzi się od żydowskiego szabatu (z hebrajskiego "shabbat" to odpoczynek).
Natomiast poniedziałek to "po niedzieli", czyli dzień po niej następujący. Wtorek pochodzi od słowa "wtóry", czyli kolejny, drugi, a środa od środka tygodnia, bo gdy dni tygodnia było tylko pięć, to faktycznie wypadała w samym środku. Z kolei czwartek to po prostu czwarty dzień tygodnia, a piątek - piąty.
A co z językami europejskimi? Ich nazwy są ściśle powiązane z tym, dlaczego jest ich siedem. Ściślej rzecz biorąc, w dawnych czasach uznano, że dni tygodnia będzie tyle, ile ciał niebieskich, a że wówczas znano ich tylko siedem, to tyle właśnie dni ma tydzień.
Przy czym każde ciało niebieskie miało też swojego boga-patrona. Stąd też pochodzą ich nazwy łacińskie:
- poniedziałek - dies Lunae - dzień księżyca,
wtorek - dies Martis - dzień Marsa (rzymski bóg wojny),
środa - dies Mercuri - dzień Mercurego (rzymski bóg-posłaniec),
czwartek - dies Iovis - dzień Jowisza (główny rzymski bóg, odpowiedni greckiego Zeusa),
piątek - dies Veneris - dzień Wenus (rzymska bogini miłości),
sobota - dies Saturni - dzień Saturna (staroitalski bóg rolnictwa, zasiewów i czasu),
niedziela - dies Solis - dzień Słońca.
To nazewnictwo nadal widać w nazwach dni tygodnia w językach zachodnioeuropejskich, co możecie zobaczyć w poniższej tabeli:
Przy czym jak czytamy na portalach blog.langmasters.pl oraz latinaomnibus.pl, w języku angielskim i niemieckim część nazw pochodzi od imion germańskich bogów:
Dienstag (niemiecki) i Tuesday (angielski) - hołd dla boga wojny, Tiwaza (Tiu);
Wednesday (angielski) - pochodzi od boga Wodana;
Donnerstag (niemiecki) i Thursday (angielski) - dzień poświęcony Donarowi (Thorowi), bogu burzy i piorunów;
Freitag (niemiecki) i Friday (angielski) - wywodzi się od Frei, bogini miłości.
Co ciekawe niemiecka środa - Mittwoch podobnie jak w języku polskim oznacza po prostu środek tygodnia.
---
Jakie znaczenie mają nazwy miesięcy w języku polskim? Stąd się wzięły ich nazwy w różnych językach europejskich
Dni tygodnia już omówiliśmy, więc przyszedł czas na miesiące. W przypadku języka polskiego (oraz języków słowiańskich np. czeskiego) ich nazwy pochodzą od prac gospodarskich bądź zjawisk przyrodniczych wówczas występujących. Co za tym idzie, znaczenie polskich nazw miesięcy jest prawdopodobnie następujące (za książką "Magiczny Świat Słowian" Kamila Gołdowskiego):
styczeń (inaczej tyczeń) - od tyk, którymi wiosną i latem podpierano rośliny bądź od styku starego i nowego roku, inne nazwy to:
sieczeń - od sieczenia, czyli wyrębu drzew, jak również od siekących wiatrów ze śniegiem, czyli śnieżyc,
lednik - od lodu i pokrytych nim zimą stawów, rzek, jezior i strumieni,
godnik - od Szczodrych Godów, słowiańskiego pierwowzoru dzisiejszego Bożego Narodzenia, które dawniej świętowano przez 12 dni,
świeceń - w innych językach słowiańskich, zapewne od powracającego słońca i świec, które oświetlały domy,
luty - pochodzi od starosłowiańskiego słowa, które oznaczało srogi, okrutny, dziki, piekący czy niemiły, zapewne mróz, inne nazwy to:
sieczeń - znaczenie jak wyżej,
strąpacz - od czasownika strzępić, czyli niszczyć - drogi i ziemię szronem,
gromnik - od święta Matki Bożej Gromnicznej (2 lutego) i świec - gromnic,
mięsopustnik - trzy ostatnie dni karnawału zwano dawniej mięsopustem, zwykle wypadają one właśnie w lutym,
marzec - od rzymskiego boga wojny Marsa (nazwa jest skutkiem przyjęcia chrześcijaństwa), inne nazwy to:
brzezień - od brzóz, które w tym czasie wypuszczają pąki i pierwsze liście,
sokowik - od soku ze wspomnianych brzóz,
kazidroga - topniejące wiosną śniegi i lód “kaziły drogi”, czyli utrudniały podróżowanie przez błoto,
kwiecień - okres kwitnienia roślin, inne nazwy to:
łżykwiat - bo w tym okresie pogoda bywa złudna - niby rośliny kwitną, ale nadal jest zimno,
krasawik - również odniesienie do kwitnięcia roślin,
dębień - wówczas kwitną dęby, święte drzewa Słowian, związane z kultem boga Peruna,
maj - od łacińskiego Maius, czyli miesiąc poświęcony rzymskiej bogini Mai - Matki Ziemi, efekt przyjęcia chrześcijaństwa, inne nazwy to:
trawień - od bujnych, zielonych traw,
rozzielony - bo w tym miesiącu wszystkie rośliny się pięknie zielenią,
różownik - to również od kwitnących kwiatów,
czerwiec - od czerwca polskiego, to pluskwiak, z którego robiono czerwony barwnik, a w tym okresie roku ten owad ma go w sobie najwięcej, inne nazwy to:
czerwień - również od czerwca polskiego,
ugornik - kiedyś część ziemi zasiewano, a część zostawiano odłogiem, to były właśnie ugory,
zok - to staropolskie określenie konika polnego, który jest szczególnie aktywny w czerwcu,
lipiec (inaczej lipień) - od kwitnących w tym miesiącu lip,
sierpień (też sirpień) - od sierpów, dawniej podstawowego narzędzia podczas żniw, inne nazwy:
stojęczeń (stojączka) - w tym okresie przyroda jest w pełni rozkwitu i na pewien czas "stoi w miejscu", zamiera,
żniwień - od odbywających się wtedy żniw,
zielnik - w tym czasie można zbierać zioła, to też nawiązanie do święta Matki Bożej Zielnej (15 sierpnia),
wrzesień - od kwitnących w tym czasie wrzosów, inne nazwy to:
pajęcznik - od występującego wówczas babiego lata, czyli pajęczych nici przenoszonych przez wiatr,
pożniewiec - czyli miesiąc po żniwach,
siewnik - od siania np. zbóż ozimych, jak też od święta Matki Bożej Siewnej (8 września),
październik (inaczej paździerzec i paździerzeń) - od paździerzy, zdrewniałych części łodyg lnu bądź konopi, powstają podczas międlenia, czyli rozdzielania włókiem owego lnu i konopi, inne nazwy to:
pościernik - od ścierni, łodyg, które zostają po ścięciu zbóż podczas żniw,
winnik - od wina i winobrania, które zaczyna się właśnie w tym okresie roku,
źółcień - od żółknących w tym czasie liści drzew i innych drzew,
listopad - od spadających w tym okresie liści z drzew, inne nazwy to:
nazimnik - od zimnych dni,
młośny - od młocki, czyli łuskania ziaren z kłosów i strąków,
grudzień - od grud zamarzniętej, czyli grudnej ziemi, inne nazwy to:
godnik - od Szczodrych Godów, słowiańskiego pierwowzoru dzisiejszego Bożego Narodzenia, które miało miejsce na koniec grudnia,
prosień (prosiniec) - wcale nie od proszenia czy prosiaka, tylko najprawdopodobniej od nieśmiałych przebłysków słońca, które wówczas przebija się przez chmury i odbija od śniegu,
jadwnient (jadwent) - większość grudnia to właśnie Adwent.
Tyle o polskich i staropolskich nazwach miesięcy. A co z obcojęzycznymi? W przypadku języków zachodniej Europy pochodzą one od nazw miesięcy z rzymskiego kalendarza, co jest skutkiem przyjęcia przez te kraje chrześcijaństwa. Oto tabela z nazwami miesięcy po angielsku, francusku, hiszpańsku, włosku i niemiecku. Pod nią znajdziecie też wyjaśnienie ich znaczenia:
Wszystkie (poza polskimi) nazwy miesięcy pochodzą od łacińskich, a ich znaczenie jest następujące:
Ianuarius - miesiąc Janusa, boga zimy i wszystkich początków;
Februarius - od czasownika februare - czyścić, to był miesiąc obrzędów oczyszczających;
Martius - od rzymskiego boga wojny Marsa, bo właśnie na wiosnę zwykle zaczynano operacje wojskowe;
Aprilis - od czasownika aperire - otwierać, gdyż wówczas ziemia "się otwiera" i rozpoczyna się okres wegetacyjny;
Maius - od rzymskiej bogini Mai, Matki Ziemi;
Iunius - od rzymskiej bogini kobiet i macierzyństwa Junony, żony Jowisza;
Iulius (Quintilis), - miesiąc na cześć Juliusza Cezara, słynnego cesarza Rzymu, druga nazwa oznacza piąty miesiąc rzymskiego kalendarza;
Augustus (Sextilis) - na cześć Oktawiana Augusta, pierwszego cesarza Rzymu, druga nazwa oznacza szósty miesiąc kalendarza Rzymian;
September - od liczebnika siedem, to po prostu siódmy miesiąc rzymskiego kalendarza;
October - ta nazwa pochodzi od liczebnika osiem i oznacza ósmy miesiąc w rzymskim kalendarzu;
November - tu również chodzi o liczebnik, tym razem dziewięć, to dziewiąty miesiąc rzymskiego kalendarza;
December - ostatni miesiąc roku też ma nazwę od liczebnika, chodzi oczywiście o dziesięć, bo to był dla Rzymian dziesiąty miesiąc roku.
Na koniec małe wyjaśnienie - jak podaje serwis familysearch.org, pierwotnie rzymski kalendarz miał tylko 10 miesięcy i zaczynał się w marcu. To sprawiało, że nie tylko wyprzedzał ten słoneczny o dwa miesiące, ale na dokładkę przy takim podziale czasu rozjeżdżały się też faktyczne i kalendarzowe pory roku. Stąd zdecydowano się na zmianę i dodano dwa brakujące miesiące, a dwa inne otrzymały nazwy na część dwóch cesarzy - Juliusza Cezara i jego następcy Oktawiana Augusta.
A Państwo, którą etymologię uważają za najciekawszą? Czy zaskoczyło Was pochodzenie nazwy "lipiec" lub staropolski "łżykwiat"? Zapraszam do dyskusji w komentarzach!
---
Źródła:
- Kamil Gołdowski, "Magiczny Świat Słowian", Wydawnictwo RM,
- etymologia nazw łacińskich na podstawie portalu latinaomnibus.pl i milenaconlavaligia.pl,
- etymologia nazw niemieckich dni tygodnia na podstawie serwisu blog.langmasters.pl,
- historia kalendarza rzymskiego według danych familysearch.org.
Komentarze
Prześlij komentarz
Komentując, pamiętajcie o szacunku zarówno do mnie (czyli autorki bloga), jak i do siebie nawzajem :). Wulgarne, obrażające i inne niezgodne z zasadami współżycia społecznego komentarze zostaną niezwłocznie usunięte.